ديالةكتيكي ميَينةيي لةئةفسانةدا، تؤذةراني ئةفسانة، و تر س لة ذنان (جينؤفؤبيا) ... ;كاميل قةرةداغي

 

تؤذةراني ئةفسانة بةشيَوةيةكي طشتي فةيلةسوف و ليَكؤلَةراني رؤذئاوايين و سةر بةسيستةمطةليَكي كةلتورين كة ئةو سيستةمانة تايبةتمةنديو جياكةرةوةيي و مةرجةعيةت و رِةط و كاريطةريي ناسراوو دياري خؤيانيان هةية.

زؤري ليَكؤلَينةوةو ثرؤذة كلتوري و هزريةكانيش لة رؤذئاوا (وةك دةزانين) دامةزراويَك يان لايةنيَك، يان ثةيمانطةيةك لةبةرذةوةنديي هةلَويَستيَكي هزرمةندانة، يان سياسيانة، يان ئابورييانة، يان مرؤيي دياريكراو سةرثةرشتييان دةكةن و خةرجيةكةيان دابين دةكةن.

بؤية هةردةبص ئةنجامي تويَذينةوةي ئةو تؤذةرانةي كة سةر بةو كةلتورو مةرجةعانةن، لةطةلَ هةولَو كارةكانيشياندا بكةونة ذيَر كاريطةريي نهيَني، يان ضةند تيَزيَكي رِاطةياندراو، يان (نةستي) يةوةكة رِةوطةي تويَذينةوةو ليَكؤلَينةوةكانيان و دةرهيَناني ثوختةو بةرةنجامةكانيان جلَةو دةكةن و مؤركي تايبةتيان ثيَدةبةخشن. . لةسةردةمة شارستانيية بةراييةكاني قؤناغة ميَذوييةكان و ثيَش ئةو قؤناغةش، لةثاش ثيَلةقكردني دايكسالاري لة ثيَطةكاني خؤي، ضةندان هةولَ و كردة لةلايةن تؤماركاران و نوسةران و ميَذونوسانةوة بؤ سرِينةوةي شويَنةواري ئةو سةردةمانة دراوة، كة طواية تياياندا سةروةري بةدةست دايكةوة بووة. تةنانةت هةندص لة تؤذةران جارِي ئةوةيان داوة طواية بابةتي دايكسالاري تةنها وةهميَكة هةندص نوسةر دروستيان كردووةو هيض بنةمايةكي بابةتي ثالَثشتي نية. ئةزموني شارستاني (مينؤيي) كريت و (شاعت) ي رؤذئاوايان فةرامؤش كردووة، كة (زؤربةي ليَكؤلَينةوة بيانيةكان ثشت بةو سةرضاوانة دةبةستن كة فةلسةفةو ئةدةبي ئةمةي دواييان بةرهةمي هيَناوة) . شاعت جؤرة بؤضونيَكة دوذمنايةتي رِون و ئاشكراي ذناني تيَداية، سةرضاوةي ئةو دوذمنايةتية دةطةرِيَتةوة بؤ ئةو ترسة سروتئاميَزةي لة ذن هةية و هةندص ئةفسانةو ئةدةب و هونةري ميللي لة ئةنجامي بوني ثةيوةندي ذن بة سروشتةوةو تةماهي كردني بايؤلؤذيانةي رِؤلَي ذن لةطةلَ سروشتدا، وةك ترسيَكي هةرِةمةكيانة بةرثايان كردووة، بةلاَم لةلايةن كةلتورة بالاَ دةستةكانةوة كراوة بة ترسيَكي بةهانة دار و ثرؤطرام كراو، و ناكؤكيو طوص ثيَنةدان و ثةيوةنديو جيابونةوةو ئالودةو دذايةتييةك لة هةلَويَستي طشتيدا رِويدا كةلةو سةرةوة بو بةهؤي نةهيَشتنةوةي ئامادةيي ذنان و لاداني ئيحتيواكردني لةناو سةنتةر بةنديي ثياوداو، بةريَوةبردني بةضةند ئيرادةيةكي زالَ كة ئامؤذطاري و طوتارةكان بؤي دياري دةكةن. ئةوةبو لة ضاخةكاني ناوةرِاست دا لة رؤذئاوا بزوتنةوةي لاهوتي و بالاَدةستيةكاني ئةو دةركةوتن، ئةو بزوتنةوةيةش ثشتطيري لةوبؤضونانةي دةربارةي ذنان دةكرد كة بونةوةريَكي ثيس و خراثةكاربن. نوسينةكاني ثياوة ئاينيةكان ذنيان بة (كريَطرتةي شةيتان) دانا. يان بةتةلَةزمبازيَك كة جادوي رِةش بكات، يان بكوذو جنؤكة بيَت و سيحر لة ثياوان بكات و بيانكوذيَت، يان قةلاَو شارةكان ئاطر بدات و بةتوانا بيَسنورةكاني خؤي ثةتاو كارةسات بلاَو بكاتةوة.

ئةم بؤضوني (شاعت) ة خؤي طرت و ترسيَكي دةمارطيريانةي ترسناكي وا لة ذنان بلاَو بؤوة، كةبةسةر زؤربةي ئةدةب و هونةرو فةلسةفةي بةرهةمي كةلتوري رؤذئاواييدا زالَ بو، زؤربةشيان ثشتيان بة ئةفسانةكاني طريك و رؤمان دةبةست و سةرضاوةكانيان دةبردةوة سةر ئةوان، بةتايبةتيش بؤسةر ئةو نةزعة فيساطؤرسيةي كة هةر دذايةتيي ذناني دةكرد، ئةمة جطة لة كارتيَكةرةكاني ئايني جولةكةو رِيَو رةسمة نهيَنيةكاني (قابال) تا دةطات بة تيَزة لاهوتية فةلَةييةكان و هةلَويَستي طومانكارانةي كلَيَسا كةلة ضاخة ناوينةكاندا طةشتبوة ئاستي ئةوةي زؤربةي بةرهةمة لاهوتيةكان بكةن بة تاوانبار، و بة ئامؤذطاريو طوتاري ئايني بانطةشةي ئةم كارةيان دةكرد. كةضي دؤزينةوةي ضاث و ضاثكردن هةلي بلاَو بونةوةو ثةرةسةندني ثتري بؤ ئةم جؤرة هزرة رِةخساند. ئةمةش واي كرد كة هةلَويَستةكاني نةيار بة ذنان قولَتر ببنةوة، بةتايبةتيش لةو ناوةندانةدا كةلة ذيَر كاريطةريي بونيادي باوكسالاريانةي جولةكةدا بون.

كتيَبي (جينؤفؤبيا-يان ترس لة ذنان) سالَي 1970 لة ثاريس بة ثيَنوسي (و. لَدريَر) بلاَو بؤوة. ئةم كتيَبة لة هةنديَكي لاثةرِةكانيدا باس لة كؤمةلَة هةلَويَستيَك دةكات كةلة ضاخي رؤمانسيدا باوبوو تيَيدا رِيَز لة ذنان دةطيراو بة ثيرؤز سةير دةكران، ميَينةيي هةميشةيي (ئةبةدي) سروشي بة زؤر داهيَنةرو شاعيري مةزني وةك (دانتي، و لامارتين، و طؤتة) بةخشيبو، تةنانةت طؤتة دةلَيَت (ئةوة ميَينةيي هةميةشةيية بةرةو بةرزي بلَندمان دةكاتةوة) بلاَو بونةوةي ئةبستمؤلؤذيا لة رِيَطةي ضاثةوة يارمةتي بلاَو بونةوةي ئةو ترسةي دا لة ذنان هةبو، ضونكة زؤر كةس توانيان سةيري ئةفسانة كؤنةكان و كتيَبة لاهوتية توند رِةوةكان و ئةو كارة ئةدةبيانةش بكةن كة دذايةتي و رِقيان بةرامبةر بة رِةطةزي مرؤيي و بةتايبةتيش ذنان هةبوو، وةك كارةكاني (ماركيز دي ساد) لةوةدةضص ئةفسانةي (ميديا) ئةو ذنةي كة كورِةكاني خؤي دةكوذص، نمونةي ئةو دايكة درِندةيةبص كة (ئةكالي) ي خواوةندي هيندؤسي (دايكي ذيان) رِوبةرِوي دةبيَتةوة، و بةردةواميي ميديا، بةردةواميي بلاَو بونةوةي ضاوة قولَةو برسيَتي و شةرِة، ئةفسانةي ذناني ئةمازؤنيش لة ثالَ ميدياوة، ئةوةية ئةمانيش طؤشتي مرؤظ دةخؤن.

ئةم ترس و هيَماو ئارةزووي نةهيَشتن و بنةبرِكردني ذنانة بةسةر زؤر ضاخدا بالَي كيَشا، لة ضاخة ناوينة تاريكةكانةوة دةست ثيَدةكات و بة كؤتايي هاتني سةدةي بيست كؤتايي نايةت.

فةلسةفةي رؤذئاوايي ثياوي لة نمونةي مرؤظي (ئةثؤلؤيي هةتاويي) دا ثيَشكةش كرد. واتة داية ثالَ (ئةثؤلؤ) ي عةقلاَني و رِون، بةلاَم ذني داية ثالَ (ديؤنيسيؤس) ي ثةيوةنديدار بة ضيَذو غةريزةو زالَيي نةستةوة.

بة زؤربوني ئةو كارة ئةدةبي و هونةريانةي كة ويَنةي شةيتانيانةي ترسناكي ذن دةضةسثيَنن، ترسي رؤذ ئاوا لة ذن زؤرتر بو. بةلاَم رؤذئاوايي لة ترس و نيطةرانييةكدا مايةوة كة ترس و ئارةزوو تاوي دةدان، ضونكة ذنان بةثلةي يةكةم ليَرةدا ويَستطةي خواست و ئارةزووي ثياوانن و هةر ذنان دةتوانن ثياوةتيو هيَزي سيَكسي ثياوان جلَةو بكةن. بةو مانايةي ئةوان (واتة ذن) لة هةمان كاتدا خوازراوو ترسيَنةريشن، ئةمةش هاني بلاَو بونةوةي دةق و ئةدةبياتيَك دةدات كة بيرؤكةي درِندةيي ذن و تواناي ذن بؤ تيَكداني ئةو ثياوانة دةضةسثيَنص كة دةكةونة ذيَر كاريطةريي سيحرو هيَزة سروشتية تيَكدةرةكانيانةوة.

كارة ئةدةبيةكاني ضاخةكاني ناوةرِاست رِةوشي، مةترسي داري ميَينةيان لةسةر ئةو ثيَطةية وروذاند كة ذن دةستي لةطةلَ سروشتدا تيَكةلَةو لة رِيَطةي سيحرو ثةيوةندي بةستني نهيَني بةهيَزةكاني سروشتةوة نهيَنيةكاني ذيان و مردن و ضاكبونةوة دةزانن، لةمةياندا ثشت بة نمونةي (حةواي ناو تةورات) دةبةستن كة بؤ هةلَخةلَةتاندني ئادةم بةبةري داريَكي حةرامكراو هاوكاري ماريَكي كرد، يان ثشت بة باندؤراي طريكي دةبةستن كة لةو كاتةوةي سةري طؤزةكةي لاداوة طوناهو خراثةكاري و ثةتا هةمو جيهاني طرتؤتةوة.

 زؤري نوسةران و هةنديَكي فةيلةسوفةكان نيازيان بة طةرِان هةبوة بةدواي هؤكارةكاني ئةو بةلاَو طرفت و كارةساتانةي كة مرؤظايةتييان طرتؤتةوة، سةرةتاي ئةو بةلاَيانة لة دةست داني بةهةشتة، بؤيان دةركةوتوة كة ئةو خؤشةويست و ترسناكة، ئةو رِةقيب و دوذمنة (ذن) ئةو بونةوةرةية تاواني هةمو ئةو بةلاَيانةي دةكةويَتة سةرشان.

ثاشان كارة ئةدةبيو نوسينةكاني قةشة ناسراوةكاني وةك قةشة ئؤطستين، و قةشة ئةمبرؤسيؤس، و كارةكاني تةرتؤليان و رِيَو رِةسمةكاني قةشة تؤماي ئةكويني و زؤريتر بةدواي يةكدا هاتن، كة بؤ ضةندان سةدة بةسةر هزري رؤذئاوادا زالَ بون.

 هةموو ئةو كارو تويَذينةوة رؤذئاواييانةش كةلةسةر ئةفسانة كران كةوتنة ذيَر كاريطةريي ئةم كةلةثورة طةورةيةي دذ بة ذنان. لةويَوة داستان و ئةفسانةكان بةثيَي دةستهات و تةقليدةكاني ئةم كةلةثوورة كةلَةكةبوةي دذايةتيي سةرسةختي ذنان و بةتاوانبار سةيركردنةيان بوة.

ئةم طريمانة بةرةو ئةوةمان دةبات كة بلَيَين زؤري ئةو دةستهات و بؤضونانةي ليَكؤلَينةوةي سةر ئةفسانة مرؤييةكانيان ثيَكراوة، بةشيَوةيةك كةوتونةتة ذيَر كاريطةريي دياردةي جينؤفؤبياوة. تةنانةت ليَكؤلَةرةوة عةرةبةكاني بواري كةلةثورو ئةفسانةو داستان، كةلةكةلةثوري مياندوئاويان كؤلَيوةتةوة، ئةوانيش بة شيَوةيةكي طشتي ثشتيان بة ضةند سةرضاوةيةك بةستوة كة خلَتةي جينؤفؤبياو توند رِةويي جولةكةو لاهوتي فةلَةييان سةبارةت بة ذنان تيَداية. بة تايبةتيش لةبةرهةمةكاني ضاخي رِيَنيسانس و ثاشتردا كة بابةتي (كؤتايي- قيامةت) سةرمةشقي بيريارو ئةديباني بووة. ئةمةش واي لةو نوسةرانة كردوة كة بوني باري ترسيَك لة شةيتان رِابطةينن بؤية ضةند ليَكؤلَينةوةيةك دةركةوتن هةر لةسةر ئيبليس بون، لةمانةشدا ذن هةروةك سيخورِي هةميشةيي شةيتان دةركةوت و هونةري شيَوةكاريش هةروا ويَنةي كيَشا. رؤمان و ضيرؤكةكانيش بةشيَوةيةكي ثوضطةرايي دريَذدادرِ كةوتنة طيَرِانةوةي خراثةكاري و درِندةييةكاني، بةبص ئةوةي كة كةس ئةوةي بةبيردا بيَت كة ئةوان خؤيان لةطةلَ ذندا لةو خراثةكاريةدا بةشدارن، ئةوانن لةطةلَ ذندا لة رِيَطةي خؤشةويستي و نزيك كةوتنةوةو خزمايةتيةوة دريَذة بةم جيهانة دةدةن، نةك لة رِيَطةي ويَرانكاريةوة.

 (ئينؤمائيليش :- طةردون لة جةستةي تيامات دروست كراوة)

 (ئينؤ مائيليش- يان داستاني خةليقةي بابلي) كة يةكيَكة لة طرنطترين داستانةكاني خةليقةت، دةلاَ طةردون لة جةستةي يةكةم دايك (تيامات) دروست بوة كة خانمي ئاو سويَرة ثاراوةكان بوة. ئةم داستانة لةطةلَ زؤر ئةفسانةي طةلاني تردا هاوبةشة، لةوانةي كة كةلتورة بةراييةكةيان لة سةر بيرؤكةي بوني كةسيَتي (يةكةم دايك) ةو ئةوكةسيَتية لةو ئاوة ئةزةليةدا دةبينن كة يةكةم هةنطاوي ثيَكهاتن و دروست بون لة شيَوان و ناكؤتايي بوني ئةوةوة دةست ثيَدةكات و ئامادةييةكي نيَرينةيي تةواوكةريش بةشداري لة ثرؤسةي دةركةوتنةكةدا دةكات.

 بة تيَثةرِبوني كات و بةدواي يةكدا هاتني وةضةكاندا كؤمةلَة ململانةيةكي سةخت و خويَناوي بؤ رِوخاندني سةروةريي دايك و لةكارلاداني نويَنةرةكاني لة شويَنة باشةكان دةست ثيَدةكات، كورِو وةضة نيَرينةكان ئةم ململانة سةخت و ترسناكانة بةرِيَوة دةبةن، ئةوانةي حةز دةكةن جلَةوي دةستةلاَتي جيهانة كؤنةكة بطرنة دةست.

طةيشتن بة هةرِةمي دةستةلاَتيش لاي ئةمانة بة تاكة شيَوازيَك نابص، بةلَكو ئامرازو شيَوازةكان جؤراوجؤرن، وةك تؤمةت ثيَكردني داية طةورة، يان نانةوةو دروست كردني تةلَةزطة بؤ ذن، يان جارِ داني ململانةيةكي خويَناوي رِاستةوخؤ كة وا لة دايكةيةكةمةكان بكات ثاشةكشة بكةنة ثشتي ثةردةي ديمةنةكانةوةو لة ئامادةيية كاراكةياندا نةيانهَلَن، تاويَك دان بة رِؤلَياندا نانرص، و تاويَكي تر لة ناو خولطةي بالاَ دةستي ئةوي تردا، ئةوي زالَدا، باسي دةكرص.

بةمةش ضاخةكاني دايكسالاري تيَكشكان. ثاش ديار نةماني ئةو كةلتوريَك دةركةوت لة خؤويستيدا توندرِةو بو، تاكرِةو بو. خةسلَةتي (سلبيبون) ي دةداية ثالَ هةر شتيَك كةلةلاي كةسيَتية ئةفسانةييو ئةدةبيةكان، يان لة دةقةكاني هونةري ميلليدا نويَنةرايةتي ميَينةيي كردباية. ئةمةش وا دةخوازيَت كة هةر حوكميَك لة ذيَر فشاري ئةم كاريطةرييانةدا درابيَت ثيَويست بكات ثيَيدا بضينةوةو هةلَسةنطاندني بؤ بكةين.

*داستاني ئينؤمائيليش دةلاَ جيهان لة جةستةي تيامات ثيَكهاتوة، ثاش ئةوةي كة كوشتويانة لة ئةندامةكاني لةشي ئةو، شويَنةكاني طةردون دروست كراوة. ئةو ئةفسانةية كةلة حةوت ثليَت ثيَكهاتوة، ئامادةيي تيامات سصبةش لة ضوار بةشي ثيَكدةهيَنص.

بيرؤكةي ئةفسانةكاني ئةفراندني طةردون (Cosmogony) لةسةر بابةتي كؤزمؤطرافيا، واتة لةسةر جوطرافياي طةردوني رِادةوةستص، ئةو جوطرافيايةي كةلة ئةندامةكاني جةستةي مرؤظدا تةماهي دةكات و جةستة لةزةمةني رِةهادا دةبيَتة ناوةندي هةموو جولَةو تيشكدانةوةو نوص بونةوةيةك. بةثيَي ئةم بيرؤكةيةش ماناي واية ناوضةكاني طةردون لة ئةنداماني جةستة داتاشراون هةر ئةندامةو بةثيَي ئةركي خؤي، ولةسةر بنةماي ثةيوةندية ئةزةليةكةي نيَوان ميَينةو سروشت. بةيتة شيعريية بةراييةكاني داستاني ئينؤمائيليش ثةنجة بؤ بوني رِةطةزيَكي يةكةمي دريَذ دةكةن كة ئةويش (ئابسو) ة، واتة ئةشكةوتي ئاوة شيرينةكانة، واتة ئاوي ذيَر زةويية، لةطةلَ رِةطةزيَكي تردا كة ئةويش (تيامات-ئاوة سويَرةكانة) و رِضةكاني ذياني ليَهةلَدةقولاَ. بة تيَكةلَبوني ئاوةسويَرةكان (تيامات) و ئاوة شيرينةكان (ئابسو) تةميَكي ئاوي دروست دةبص، ثيَي دةوترص (مةمؤ) كة قةبارةيةكي هيوليي نادياريكراوو ناجيَطيرة. رِةنطة لة تيَكةلَبوني ميَينةيي (تيامات) و نيَرينةيي (ئابسو) باريَك لة ئارامطرتني هةميشةيي و بيَدةنطي زالَ هاتبيَتة ئاراوةو ثيَش ئةوةي هةرشتيَكي تريان لي دروست بوبص، يان يةكيَكيان لةوي تريان جيابوبيَتةوة، ئةو بارة ماوةيةكي زؤر دريَذةي كيَشا بص. ثاش ماوةيةك ئةم ئاوانة شيَوان و هةلَضون و باريَكي زاوزص دةركةوت و لة تيَكةلَبوني دوو ئاوةكةوة دوو بونةوةرة نويَيةكةي وةضةي ئاو دروست بون (لاخةمؤ) و (لاخامؤ) . بة لةدايكبوني ئةم دووانة ئاوةكان شيَوان ئةمجا ضةندان باري يةك لةدواي يةكي ئاراميو هةلَضون و خامؤشي و بةريةككةتنيان بةخؤيانةوة بيني، و لة ثاش قؤناغيَكي ئارامي ترو دةركةوتني جيَطيريي رِةها، لة يةكطرتني لاخامؤو لاخةمؤ (ئةنشارو كيشار) لة دايك بون و لة ثاش ضةندان سالَي بيَشومار ئةم دوانةش لة خواوةندي بابليي ثةرستراو كورِيَكيان بو، ناويان نا (ئانو) و بو بة ثاشاي ئاسمان و ئةويش كورِيَكي بو كة (ئييا) ية، يان (ئينكي) يي خواوةنديي حيكمةت و مةعريفةو ئاوي شيرينة.

كاتيَك كة بةم شيَوةية كورِو كورِةزاكان زؤربون، ثيَويستي كرد ثشيَوييةك لةباري دروستبونة سةرةتاييةكةدا رِوبدات و ضالاكي و جولَةي ئةو طةنجانة لةبةرامبةر جيَطيريي و رِةهاي ئاوة ئةزةليةكان بكةونةكار.

ئةوةبوو ئةو لاوانة ئاذاوةيةكيان دؤزيةوةو بة ضالاكيةكةي خؤيان ئاشوبيَكيان لي نايةوةو روناكي و بشيَويان خستة ناو ئةوجيهانة ئارام و خامؤشة كؤنةكةوة كة (ئابسوو تيامات) تيَيدا ئاراميان طرتبو.

لة ئةنجامي ناكؤكي نيَوان هةردو بارةكةي ئارامي و بشيَوييةوة، يةكةم ململانةي نيَوان وةضةكان ثةيدا بو، وةضةي باوكاني جيَنشين و ئارامطرتو، لةطةلَ وةضةي ضالاك و نائارام. ئةمةش ئابسوي بيَزار كرد، بؤية بة تورِييةوة كةوتة خؤي بؤ جلَةوكردني هةلَويَستةكةو طةرِاندنةوةي شكؤ بؤ جيهانة كؤنةكةي خؤي، ثاش ئةوةي لاوان هيَزيَكي نوص ضوة طيانيان و شكؤيةكيان بةدةستهيَنا كة ماوةيةكي زؤر هةربؤ (ئابسؤ) ي باوك و (تيامات) ي دايك قؤرخ بو، خستيانة بةر هةرِةشة. قةسيدةكة دةلاَ ئابسؤي باوك مةمؤي رِاويَذكاريي خؤيي بانط كردووةو بةيةكةوة ضون بؤلاي (تيامات) ي داية طةورة بؤ ئةوةي سةبارةت بة رِؤلَة بيَزاركةرةكانيان رِاويَذي ثص بكةن.

ئابسو وتي :- لةبةر ئةوةي ئةوان بيَزاريان كردوم و ثشوويان نةهيَشتوم منيش دةمةوص قةلاضؤيان بكةم و جولَةيان لي ببرِم بؤ ئةوةي ئاراميةك بيَنمة ئاراوة خةومان ليَبكةوص. بةمشيَوةية ئةفسانةكة بةهانةيةك بؤ باوكةكة دروست دةكات كة ئارةزو بكات كورِةكاني لةناو ببات، ئةو كورِانةي كةوتونةتة هةلَطةرِانةوة لة دةستةلاَتةكةي و بة ئاذاوةطيَرِي و بزيَويةكةيان ريَزي ليَناطرن و لة جيهانيَكي زيندوو بزؤك و نويَبوةوةدان، بةهانةكة بيَماناو قايلكار ديَتة ثيَشضاو. يةكةم دايكيش (تيامات) ئةو ثةرِي تورِ بون تورِة دةبيَت و داخي ناو دلَي تةنطي خؤي هةلَدةرِذص و دةقيذيَنيَتة ميَردةكةي

-ئةوانة بؤخؤمان دروستمان كردون، بؤضي قةلاضؤيان بكةين، بؤضي ئةوانة بكوذين كة خؤمان ذيانمان ثص بةخشيون؟ ئةطةر بيَزاريشمان بكةن ئيَمة دةبص نةرم بين لةطةلَيان.

بةم لؤذيكة دايكاتية بةسؤزو عةقلاَنيةو بةم هاوارة ميَينةييةي دذ بة لؤذيكي مةرط و كوشتن يةكةم تيَرِامان و يةكةم ثرسيار لة ثيَناوي ذيان و بةردةواميي ذياندا بةرزكرايةوة. (بؤضي لةثيَناوي ئاسودةيي و دةستةلاَتي خؤماندا رِؤلَةكان قةلاَضؤ بكةين؟) لةم ضركة ساتة ئةفسانةييةدا كة وةرضةرخانيَك لة هةلَويَستي دايكايةتيدا دةنويَنص، ناكؤكيي يةكةم دةركةوت رِةطي ململانةيةكي نهيَني دةركةوت لة نيَوان ئةو ميَينةي رِؤلَةكاني خستؤتةوةو ئةو باوكةي كة لةوة دةترسص رِؤلَةكان ليَي هةلَبطةرِيَنةوة. رِؤلَةكان زيندةطانيي ميَينة دةنويَنن، ئةويش لة ثيَناوي بةردةوامي ذياندا ثشتيوانيان ليَدةكات. باوكيش نيازي كوشتني هةية، بةبيانوي ثاراستني هيَمني و ئارامي و لة ثيَناوي دةستةلاَتدا.

ئابسو طويَي بة تانوتةكةي تيامات نةداو بةبيانوي طةرِاندنةوةي ئارامي بؤ شويَنة بالاَكان برِياري دا دريَذة بةقةلاَضؤكردني وةضةي خؤي بدات. ئةمةش ماناي ئارةزوي ئابسوة بؤ لة رِةط دةرهيَناني هةر جولَةو كردةيةك. بؤ وةستاندني هةر طؤرِان و وةرضةرخانيَك لةو بارة سةرةتايية سستةي كة ئارامي طرتوة، بؤية كةوتة جيَبةجيَكردني ثلانةكةي بؤ ثاراستني عةرش و دةستةلاَتي خؤي بؤ ئةوةي وةك فةرمانرِةواي ئاوة ئةزةليةكان بميَنيَتةوة.

بة رِيَطايةكي نارِون كة ئةفسانةكة رِوني كردؤتةوة، كورِةكان دةزانن باوكةكة نيازي ضيةو بةثلانةكةي دةزانن كة بؤ كوشتني ئةواني داناوة، بؤية برِيار دةدةن رِوبةرِوي ببنةوة.

كورِةكان لة كةسيَتي (ئييا) ي خواي مةعريفةو حيكمةتدا ئارةزوي بةدةستهيَناني دةستةلاَت دةبينن، بؤية هيَزيَكي واي تيَدا دروست دةكةن كة بتوانيَت بةهؤيةوة رِوبةرِوي هيَزو سةختيةكةي باوك ببيَتةوة.

ئيياش دص ئةو دوعا سيحرية دةخويَنص كة بةهؤيةوة براكاني ناهيَلَيَت و جولَةي ئابسوي باوكيشي ثةك دةخات. كاتيَك كة ئابسو خؤي دةداتة بةر ئةو خةوة قولَةي كة دوعاكةي ئييا ليَيخستووة، وةك مردوي ليَديَت، ئيياش تاج و كةشكةشةي خواوةندييةكةي لي دةكاتةوةو دةيانكاتة سةروبةري خؤي و ئةمجا دةيكوذص. جلَةوي دةستةلاَتي بةسةر ئةشكةوتي ئاوة شيرينةكاندا دةكيَشص و مالَي لةسةر دروست دةكات و جارِ دةدات كة جلَةوي دابةش كردني ضارةنوسي ئاوةكاني خستؤتة ذيَر دةستةلاَتي خؤي و حيكمةتي خؤي.

ئةم يةكةم سةربردةي خويَناويية لة ئةفسانةي خةليقةتدا، يةكةم تاواني كوشتني باوكي ناو ئةفسانة عيَراقية كؤنةكانة، بةلاَم وةك رِيَبازي فرؤيدي بؤ ئةوة رِوينةداوة كة كورِ خؤي بةتةنيا سؤزو خؤشةويستي دايكي ببات بؤ خؤي، بةلَكو بؤ مةبةستيَكي تر كراوة، ئةويش طةشتنة بةدةستةلاَت.

كاتيَك خواوةندي (ئييا) كورِيَكي دةبص و كورِةكةشي خواوةندي (مةردؤخ) ي فرةتواناو هيَز دةبص، مةردؤخي خواوةندي لاو حةز دةكات سةر كيَشييةك بكات بؤ ئةوةي ثليَتي ضارةنوسةكان بةدةست بهيَنيَت، ئةو ثليَتة واي ليَدةكات دةستةلاَتي هةمو جيهان بةدةستةوة بطرص.

ليَرةدا ئةفسانةكة دةلاَ كاتيَك كة خواوةندة كؤنةكان لةوةترسان بة ئارةزوي بكوذيَكي ترلة كورِةكاني خؤيان ثلةو ثايةيان كةوتبيَتة بةر هةرِةشة. لةلاي تيمات كؤبونةتةوةو كةوتونةتة هاندان و وروذاندني ئةو بؤ ئةوةي تؤلَة لة بكوذاني (ئابسو) ي ميَردي بكاتةوةو ثيَيان وتوة:-

-تؤ بةرامبةر بةو تاوانة بيَدةنط بويت و دةبص تؤلَة لة بكوذان بكةيتةوة.

بةثيَي هؤكارو لؤذيكي رِوداوةكان من وا دةزانم كة دةست و ثيَوةندةكاني مةردؤخ بون ئةو رِؤلَةيان بينيوة بؤ هةولَدان بؤ تورِةكردني دايك و هانداني بؤ رِاطةياندني شةرِ لة دذي ئةو كورِانةي كة ئابسوي باوكيان كوشتوة، بؤ ئةوةي مةردؤخ بةهانةو ثالَنةريَك بدؤزيَتةوة بؤ ئةوةي هةرضي دةستةلاَتيَك لة دةستي ئةم دايكةداية كة هةموياني هيَناوةتة بون، ليَي بسةنص.

دةقةكة دةلاَ كاتيَك تيامات سةيري كردووة كورِةكاني هةلَضون و هةلَطةرِانةوةيان زؤربوةو ئارةزوي دةستةلاَت دةكةن، تورِةبوةو هةلَضوة، هاتوة بةسةر كردايةتي خواوةندي (كةنكؤ) ، واتة ئةو خواوةندةي كةلةثاش كوشتني ئابسوةوة بةميَردي خؤيي هةلَبذارد، سوثايةكي ترسناكي لة مارو دوثشك و مةسخةكان دروست كرد. ثليَتي ضارةنوسةكاني بة سنطي كةنكؤوة هةلَواسي، بؤ ئةوةي دةستةلاَتي رِةهاي ثص ببةخشيَت و بتوانيَت (تيامات) خؤي و دةستةلاَتة ئاويةكانيشي بثاريَزيَت.

هةولَةكاني مةردوخيش بؤ ئةوة بون لةناو جيهاني سنورداري خواوةندة كؤنةكاندا دةست بةسةر هةمو شتيَكدا بطرص، بؤية زؤر بة كارامانة ياريةكةي بةرِيَوة برد. هات بة لاوة كةللة طةرمةكاني وت تيامات نيازي واية شةرِي ئيَوة بكات ئةوانيش (ئييا) ي باوكي خؤكوذيان نارد رِوبةرِوي ببيَتةوة، كةضي بة ترسةوة طةرِايةوة، لة تورِةيي و سوثا ترسناكةكةي ترسا ئةمجا ئانوو يان بؤ نارد، ئةويش كةطةرِايةوة زيرِةي كردبو، تواناي رِوبةرِوبونةوةي نةبو.

ليَرةدا مةردؤخي خاوةن تواناي بيَويَنة ديَتة ثيَشةوةو ئةو ثيَشنيارة ثةسةند دةكات كة ثيَي دةلَيَن سةركردايةتي سوثايةك بكات بؤ شةرِ كردن لة دذي تيامات كة خؤي و ميَردةكةي بةهؤي ثليَتي ضارةنوسةكانةوة حوكمي جيهان دةكةن. مةردؤخ مةرجي ئةوةيان لةطةلَ دةكات ثيَشةكي هةمو ئيمتيازيَك و دةستةلاَتيَكي ثادشايي ناوازةي بدةنص و ثليَتي ضارةنوسةكانيش بؤ خؤي ببات. بؤ ئةوةي ببيَت بةسةرؤكي جيهان. ئةوانيش هيَندةيان ثيَكرا (ئةنشار) يان لة شكؤ داريةكةي دابةزاندو دةستةلاَتةكةيان بةخشي بة مةردؤخ و مةردؤخيش رِوي لةشةرِي تيامات و كةنكؤي ميَردي كرد، و بة تياماتي وت :-

-بؤضي كةنكؤت لة ثايةي خواوةندي بيَويَنةدا داناوةو لة دذي (ئةنشار) ي باوكم ئةوت كردوة بة ميَردي خؤت؟ خؤت بؤ شةرِي من ئامادة بكة، تؤ ذيانمانت هيَناوةتة لةرزة.

بةمشيَوةية مةردؤخ ئارةزووي كوشتني لة (ئييا) ي باوكيةوة بة ميرات وةرطرت. ئييا، ئابسوي يةكةم باوكي كوشت و ئةويش يةكةم دايكي كوشت كة سةردةميَكي زؤر جلَةوي دةستةلاَتي بالاَي بة دةستةوة بوة، ئةفسانةكة نالاَ ئةو سةردةمة ضةند بوة، بةلاَم ماوةي تةمةني ضةند وةضةيةك دريَذةي كيَشاوة ثاش ئةوةي مةردؤخ سةركةوت و كةنكؤي زينداني كردو ثليَتي ضارةنوسةكاني ليَسةند، جيهاني رِيَكخست و سيستمي ئاسمان و ئةستيَرةو رؤذ و مانط و سالَي داناو رِؤلَي خؤرو مانط و ئةستيَرةكاني دابةشكردو ئةو كردة طةورةيةي بةرامبةر بة دايك ئةنجام داو تؤرِيَكي طةورةي فرِيَداية سةري و بةستيةوةو لةشي كرد بة دوو كةرتةوة. نيوةي يةكةمي كرد بة سةقفي ئاسمانةكان و نيوةي دووةمي كرد بة زةوييةك كة ئاوةكاني ذيَر زةوييي ثيَداثؤشي لة ليكةكةشي بةفرو بةستةلَةك و هةوروباراني دروست كرد، و سةريشي دارِشتةوةو شاخ و طردةكاني ليَ دروستكرد، ضاوي رِاستي كرد بة ديجلةو ضاوي ضةثيشي كرد بة فورات