|
burhanyassin@hotmail.
Com
دةستثصك: دةتوانين بة ئاساني بلَصين كة تا ئصستا هيض جولآنةوةيةكي سياسي ـ
جةماوةري لة كوردستان نةيتوانيوة بةأادةي أةوتي أيفراندةم بة ماوةيةكي
ئةوها كةم ئةم أادةية لة جؤش و خرؤشداني جةماوةري و كؤكردنةوةي ئةم ذمارة
زؤرةي خةلَكاني كوردستان بةدةست بهصنص. أيفراندةم باس و خواسي زؤر و
هةمةأةهةندي هةلَدةطرص. لةم وتارةي بةردةستدا لةأووي ثصناسة و ناوةأؤكي
سياسي ـ فيكريدا بيرؤكةي أيفراندةم لة ثةيوةنديةكي ضأداية لةطةلَ بيرؤكةي
مافي ضارةي خؤنووسين وةكو ثرةنسيثصكي سياسي كارثصكراو وة هةروةها وةكو
بيرؤكةيةكي ياسايي نصونةتةوةيي. لةأاستيدا، بةم ماناية، أيفراندةم مافي
ضارةي خؤنووسينة لةحالَةتي ثيادةكردنيدا وة مافي ضارةي خؤنووسينيش
أصفراندةمة لة أووة ثرةنسيثيةكةيةوة. لةم ووتارةمدا هةولَ دةدةم تيشك بخةمة
سةر أةوتي أيفراندةم لة أووي فيكري و ثيادةكردنةوة لة ضوارضصوةيةكي
زةمةنيدا: ماوةي أؤيشتوو لةم أةوتة و أاوةستان لةسةر ئةمأؤي أةوتةكة و
هةروةها قسةيةك لةمةأ ئةطةرةكاني بةردةم ئةم أةوتة لة داهاتوودا.
هةلَسةنطاندني أيفراندةم لة قالَبصكي فيكري و سياسيانةدا، ثصويست بة
خوصندنةوةيةكي نةتةوةيي ـ سياسيانة دةكات. هةر لة أؤشنايي ئةم
خوصندنةوةيةشدا دةشص هةلَوصستةي لص وةربطيرص. أةوتي أيفراندةم دةبص دواجار
وةكو ثأؤذةيةكي نةتةوةيي تةماشابكرص، بةم ثصيةش دةبص لة سةرهةلَدان و
طةشةكردنيدا، بة ثةيوةندي لةطةلَ مةسةلةي زةمةن، خوصندنةوةيةكي
ستراتيذيانةي سص قؤناغي بؤ بكرص: قؤناغي كورتخايةن و مامناوةندي و
درصذخايةن. ئةوةي ثةيوةندي بة جوطرافياي أيفراندةمةوة هةية، ديارة باس لة
أيفراندةم ئاخاوتنة لةم أةوتة لة ثانتاييةكي جوطرافي دياريكراو كة ئةميش
باشووري كوردستانة. دواجاريش نةك هةر سرووشتية، بةلَكو ئةطةرصكي بةهصزيشة
كة ئةم أةوتة زوو يان درةنط ثانتايي جوطرافي هةموو كوردستاني مةزن
بطرصتةوة. بةهةر حالَ ئةوةي ئةمأؤ هةية و مةبةستي ئةم ووتارةية أةوتي
أيفراندةمة لة باشووري كوردستان وة بةثةيوةندي لةطةلَ دؤزي كورد لةم بةشةي
كوردستاندا. لةم وتارةدا هةولَ دةدةم بؤضوونصكي مةنهةجي و تيوريانة، بؤ
تصطةيشتن لة أةوتي أيفراندةم، ثيادة بكةم. بةثصي ئةم بؤضوونة أيفراندةم
وةكو دياردةيةكي فيكري لة قالَبي كاردانةوةيةكي بةثةلةي وةختي دةردةضصت و
دةكةوصتة ضوارضصوةي خوصندنةوةيةكي فراوانتر كة سص أةهةندي طرنط دةطرصتة
خؤي. بةمةش أيفراندةم دةبصتة خاوةني خوصندنةوةيةكي مصذوويي و سياسي و
داهاتووييانةي دياريكراو. بةم مانايةش أيفراندةم بةثةيوةندي لةطةلَ دؤزي
كورد لة باشووري كوردستان خةسلَةتي ثأؤذةيةكي نةتةوةيي وةردةطرص.
1ـ أيفراندةم وةكو ثأؤذةيةكي نةتةوةيي
ئةطةر أيفراندةم لة كوردستان وةكو ثأؤذةيةكي نةتةوةيي تةماشا بكةين و
هةلَسةنطصنين، ئةوا بة ئاساني دةتوانين باس لة سص أةهةندي أيفراندةم بكةين:
1) أةهةندي ئاوأدانةوةي مصزوويي و خوصندنةوةيةكي أةخنةطرانةي مصذوويي ـ
سياسيانةي باشووري كوردستان هةر لة دروستبووني دةولَةتي عيراقةوة؛ 2)
أةهةندي خوصندنةوةيةكي ئةمأؤي جيؤستراتيذيانة و سياسيانةي دؤزي كورد لةم
بةشةي كوردستان؛ 3) هةروةها خستنةأووي ستراتيذي أيفراندةم و ئةطةرةكاني
شكست و سةركةوتني. هةلَبةتة لصرةدا ثرسياريش ئةوةية ض جؤرة سةركةوتنصك و لة
ض ديدصكةوة؟ ئةم شصوة ميتؤدةي نزيكبوونةوة لة أيفراندةم يان خوصندنةوةي بةم
شصوةية أصك لة خوصندنةوةيةكي زانستيانةي ناسيؤناليزم، وةكو ئايديؤلؤذيا و
جولآنةوة و ثرؤطرامي سياسي، دةضصت. ناسيؤناليزميش، جا هةركاميان بصت كوردي
يان غةيرة كوردي، لةسةر سص كوضكةي مصذوو و ئصستا و داهاتوو قةراردةطرص.
هةرلصرةشةوة طرنطة ئةوة بلَصين كة ناوةأؤكي طشتطيري ئةم ثصكهاتة سص كوضكةيي
(أةهةندي) ية دةطؤأص بة ثصي زةمان و جصطة لةحالَةتصك بؤ يةكصكي تر. ئةطةر
بؤ نموونة خةبات بؤ ئؤتؤنؤمي و فيدرالي بصت، ئةوا لة ناوةأؤكي
ناسيؤناليزمدا وةكو دةربأي سياسي و ئايديؤلؤذيانةي ئةم شصوة خةباتة يةكسةر
أةنطدانةوةي دةبص لةسةر هةرسص أةهةندي ناسيؤناليزم، لةلايةكي ترةوة ئةطةر
خةبات بؤ سةربةخؤيي بصت، ئةوا ديسان أةنطدانةوةكة لةسةر هةرسص أةهةندةكة
دةبصت، بةلآم بة ناوةأؤكصكي زؤر جودا. بة مانايةكي تر ناسيؤناليزم بة
ناوةأؤكصك كة جةخت لةسةر فيدراليزم دةكات، خوصندنةوةي بؤ أابردوو و ئصستا و
داهاتوو زؤر جياواز دةبصت لة ناوةأؤكي ئةو ناسيؤناليزمةي كة جةخت لةسةر
سةربةخؤيي دةكات. 1 ـ 1 ـ أةهةندي ئاوأدانةوة: ئاشكراية كة يةكصك لة
أووداوة مصذوويية هةرة طرنطةكاني أؤذهةلآتي ناوةأاست هاتنةكايةي دةولَةتي
"مؤدصرن" بوو لة سةرةتاي بيستةكاني سةدةي أابردوو. وة درووستكردني عيراق
1921 وة دواتر بةشصوةي أةسمي لكاندني باشووري كوردستان بةم دةولَةتة
دةستكردةوة فةسلَصكي يةكجار طرنطة لة مصذووي هاوضةرخي باشووري كوردستان وة
كوردستاني مةزن بةطشتي. ئةوةي كة طرنطة بطوترص ئةوةية كة عيراق ثأؤذةي
دةولَةتصكي عةرةبية هةرضةندة كؤمةلَةي نةتةوةكان و هصزي كؤلؤنياليست
(بةريتانياي مةزن) خوازياري ئةوةبوون كة مامةلَةيةكي تايبةت بةرامبةر
باشووري كوردستان بكرصت. لة ئاوأداناوةيةكي مصذوويي بةثةلةدا هةلَسةنطاندني
ئةو 83 سالَةي أابردووي دةولَةتي عيراق، ثصويستة بةر لةهةرشتص جةخت لةسةر
ئةوة بكرصتةوة كة كورد لة باشووري كوردستان لة ماوةي ئةم 83 سالَةدا
كصشةكةي تةنها لةطةلَ أذصمي بةعس لة 1968 – 2003 نةبووة و بةس، بةلَكو بة
درصذايي كات لةطةلَ دةولَةتي عيراق بووة، ئةو دةولَةتةي كة بةر لةهةر شتصك
دةربأي ثأؤذةيةكي عةرةبي ـ بةريتاني بوو، ثأؤذةي بنثصكردني خةوني كورد بوو
لة سةربةخؤيي و كوردستانيبوونيدا، لة شصوةي سةروةرييةكي نةتةوةيي تةواو و
بص مةرجدا. بةهةر حالَ بؤ ئصمةي كورد زؤر طرنطيشة لة كاتي كاركردن لةطةلَ
أةهةندة مصذووييةكةدا، خوصندنةوةمان بؤ ئةو 83 سالَة كوردستانيانة و
نةتةوةييانة بصت ئةطةر مةبةست طةياندني باشووري كوردستانة بة سةربةخؤيي
نيشتماني و سةروةري نةتةوةيي تةواو بصت. لةم خوصندنةوةيةشدا بة طشتي ئةم 83
سالَة بة دوو ماوةي جياواز دةبينص، 1921 – 1992 وة 1992 – 2003 : لة ماوةي
71 سالَدا (1921 – 1992) هةرضي كورد لة باشووري كوردستان هةولَيدا كة لة
دةرطاي " برايةتي " و بة ديموكراسيكردن و بة ئاشتي و ذياني هاوبةش لةطةلَ
عيراقي عةرةبي (عيراق بةبص باشووري كوردستان) دا طوزةران بكا، كةضي ئةوةي
كة بؤي طةأايةوة لة شةأصكي دوور و درصذ و سياسةتي ئينكار و كؤمةلَصك
تراذيدياي لة جؤري هةلَةبجة و ئةنفال و. . . هتد زصتر نةبوو. لةم
ئاووأدانةوةية دةتوانين بة ئاساني ثةنحة أاكصشين بؤ ئةزمووني كورد لة ئاشتي
و بيناكردني عيراقصكي هاوبةش لة نصوان كوردستان و عيراقي عةرةبي لة ئاداري
1970 تاوةكو ئاداري 1974. يةكص لةو دةرسانةي كة دةكرص لة ئةزمووني ئةم
ضوارسالآنة هةلَصنجين ئةوةية كة ثصكهاتةيةكي ئؤتؤنؤمي لةسةر بنةماي
دابةشكردني دةسهةلآتي سياسي لة نصوان ناوةند و هةرصمي ئؤتؤنؤميدا، دةكرص بة
بأيارصكي دةسهةلآتي ناوةندي يان ثاشطةزبوونةوةي ناوةند، بةأ لة ذصر ثصي
هةرصمي ئؤتؤنؤمي (هةرصمي كوردستان) بكصشرصتةوة و كورد بهصنرصتةوة سةر دؤخي
سفري سياسي. ئةو دةرسي سالآني 1970 – 1974 كة بة ئاشتي دةستيثصكرد و بة
شةأصكي خوصناوي لة ئاداري 1974 كؤتاييهات و دواتريش شةأةكة بة شكستصكي
طةورة بؤ كورد لة باشووري كوردستان تةواو بوو ئةوةمان ثصدةلَصت كة لة
ثصكهاتةي (ناوةند ـ هةرصمي ئؤتؤنؤمي) دا دةسهةلآت بةدةست ناوةندة و دةكرص
ئةم ناوةندة ثةشيمان ببصتةوة و حالَةتي ململانص بطةأصتةوة بؤ ثةيوةنديةكاني
ناوةند و هةرصمي كوردستان. لة لايةكي ترةوة ضونكة كورد لة باشووري كوردستان
لة ئاكامي شكستي عيراق لة شةأي كوةيت و أاثةأين و كؤضأةوي طةلي كوردستان لة
بةهاري 1991 وة فةراهةمكردني جؤرصك لة ئاسايش بؤ هةرنةبص بةشصكي باشووري
كوردستان لة لايةن هاوثةيمانانةوة، بؤي لوا كة كؤضأةو بكات بة سةركةوتني
سياسي و تواني ثةرلةماني كوردستان لة بةهاري 1992 بةرهةم بهصنص. كةواتة لة
ئاوأدانةوةيةكي كوردستاني و سياسيانة بؤ فةترةي 1992- 2003 دةبص أاست و أصك
جةخت بكرصتة سةر ئةوةي كة بةلَص ضونكة كورد لة 1992 تواني تا أادةيةكي باش
بةخؤ ببص و لةم بةخؤبوونةشدا ئيدارةي خؤي و خةملآندني مالَي خؤي مسؤطةر
بكات. بةم ئاماذةية مرؤ دةتوانص لةطةلَ بووني دوو طةمارؤ و كؤمةلَص تةهديد
و بووني سةرضاوةي دةولَةمةندي زؤر سنوورداريشدا، كورد لة باشووري كوردستان
لةماوةي دووازدة سالَي أابردوودا تواني ثصشكةوتني جؤراوجؤر بةدةست بهصنص.
هةلَبةتة ئةو ثأؤسةي بةخؤبوونة بة خؤبأياردان لةسةر ذياني خؤ دةيتواني
ثصشكةوتني زؤر زياتريش بةدةست بهصنص ئةطةر ململانص تصكدةرةكةي ثارتي
ديموكراتي كوردستان و يةكصتي نيشتماني نةبوواية. كةواتة لةم طؤشةبينينةوة و
بةم شصوةية خوصندنةوةي 83 سالَي أابردوو ئةوةمان ثصدةلَص : بة طةأانةوةي
كورد بؤ ضوارضصوة عيراقيةكة طةأانةوةية بة شصوةيةك يان شصوةيةكي تر بؤ
بارودؤخي ماوةي نصوان 1921 تا 1992. لة لايةكي ترةوة جةختكردن لةسةر
سةربةخؤبوون بة ماناي كوردستانيكردني كصشةكةي، ثصداطرتنة لةسةر
لةدةستنةداني ئةوةي كة لة دووازدة سالَ (1992 – 2004) بةدةستهاتووة، بةلَكو
بيناكردن لةسةري. لصرةدا دةبص بطوترص كة بةر لة كةوتني دكتاتؤري عيراق و
دواي كةوتنيشي، بة ثصضةوانةي ئةوةي كة كوردستانيبووني ئةزمووني دووازدة
سالَة جةخت بكرصتةوة، زؤر جار لصرة و لةوص بةرثرساني كورد لة
أاطةياندنةكانياندا (بة موناسةبة و بةبص موناسةبة) جةختيان لةسةر ئةوة
كردووة كة بةلَص " عيراقيةكان لة شيمالي عيراق توانيويانة لةم سالآنةدا
ئةزموونصكي ديموكراسي ثيادة بكةن ". بصطوومان ئةم شصوة أاطةياندنانة
دةخزصنة ناو هةولَي بةعيراقيكردني كورد و سأينةوةي ناسنامة كوردستانيةكةي
وة لةبةركردني بةرطصكي عيراقيية، كة بة ناوةأؤك، بمانةوص و نةمانةوص،
عةرةبية و طةأاندنةوةي كورديشة بؤ ناو قةفةسي عيراق.
1 ـ 2 ـ أةهةندي خوصندنةوةي ئةمأؤ: ثصويستة لةم بةشةدا بةر لةهةر شتصك ئةوة
بطوترص كة بزووتنةوةي أيفراندةم تةنها حةز و هةست ونةستي ضةند كةسصك نية كة
دواجار دةخوازن هةلَوصستةيةك لة سياسةت و بارة جيؤستراتيذيةكان وةرطرن بةبص
ئةوةي بة لاني كةم هةولَي ئةوةيان دابص كة لةم بارة بطةن. دواجار ئةم بزاظة
ثصويستي بة خوصندنةوةيةكي أصك و درووستي باري سياسي و ستراتيذي هةية، كة
لصكدانةوةي هاوسةنطي هصز و تصطةيشتني ئةكتةرة سياسية نصودةولَةتي و
ئةقليميةكانيش بطرصتة خؤي. لة خوصندنةوةي باري سياسي و ستراتيذي ئةمأؤي
باشووري كوردستان دةتوانين زؤر بةطشتي باس لة دوو دانة بؤضوون، يان أاستتر
بلَصين خوصندنةوة بكةين؛ يةكصكيان هي حيزبة تةقليدية كوردستانيةكاني
باشووري كوردستانة كة خيتاب و خوصندنةوةيان لة هي سالآني 1950_كان و
1960_ةكاني سةدةي أابردوو نزيكترة. أصك ئةو شصوة بؤضوون و خوصندنةوةية كة
سةرضاوةي هةلَسووكةوتكردني ئةم حيزبانةية لةمةأ مةسةلةي دامةزراندنةوةي
دةولَةتي عيراق و كصشةي باشووري كوردستان وة بة تايبةت دواأؤذي سياسي ئةم
بةشةي كوردستان. بؤضوونةكةي تريش كة دةتوانين ثصي بصذين دذةبؤضوون، ثص
لةسةر ئةوة دادةطرص كةوا ئةمأؤ، بةتايبةت دواي تصكشكاني دةولَةتي عيراق
بارصكي ئيقليمي و نصونةتةوةيي زؤر جياواز لةوةي سالآني سةدةي ثصشوو بةطشتي
و بة تايبةت هي ثصش 1990_ةكاني سةدةي أابردوو، لةطؤأصية. بؤضوونصك كة
دةتوانرص لة ضوارضصوةي بيرؤكةي أيفراندةم و هةلَسةنطاندنةكاني كة دةبنة
سةرضاوةي باوةأثصدان بةهةرنةبص بةشصك لةو خةلَكانةي كة ضالآكن لةناو
بزووتنةوةي أيفراندةمدا و خوصندنةوةيةكي جياواز بؤ تةواوي مةسةلةكان ثص
لةسةر ئةوة دادةطرص كة خةلَكي كوردستان بواري هةية داواي زؤر زياتر بكات و
ئةو شتةشي كة داواي دةكات بة طفتوطؤي دةورووبةري مصزةكاني ئةنجوومةني
حوكمأاني لة بةغدا بةدةست نايةت. بةثصي قورسي و ئالَؤزي كصشةي كورد لة
باشووري كوردستان بة تايبةتي بةهؤي سياسةتي شؤظينيستانةي نةتةوةي سةردةست و
ناأووني سياسةتي ئةمريكا لةمةأ مةسةلةي كورد بارصكي ئةوهاي هصناوةتة طؤأص
كة ئةطةر طةلي كورد لة باشووري كوردستان بة شصوةيةكي جيددي بير لة
هةلَتةكان و هةذانصكي ستراتيذي و سياسي هاوكصشةكة نةكاتةوة، ئةوا بة
ئيحتمالي زؤر كورد ئةم جةولةيةش دةدؤأصنص. أيفراندةم دةكرص وة بطرة
ثصويستيشة ئةم أةوت و بزووتنةوةية بصت كة ئةم هةلَتةكانة ثصويستة فةراهةم
بكات.
لة خوصندنةوةيةكي سياسي و ستراتيذيانةي ئةمأؤكةدا، ثصويستة هةمةلايةني و
هةمةئاستي، سةرضاوةي تيؤريانةي خوصندنةوةكة بصت: 1) سياسةتي ئةمريكا:
خالَصكي هةرة طرنط ئةوةية كة بةلَص أاستة بزووتنةوةي أيفراندةم بة زماني
هةندص ثرنسيث و ئوسولي ياسايي نصونةتةوةيي بانطاشة بؤ مافي ضارةي خؤنووسين
بؤ خةلَكي كوردستان دةكات، بةلآم ئةوة ماناي ئةوة نية كة خةلَكاني ضالآك
لةناو ئةو بزووتنةوةية ئينكاري بووني حالَةتصكي سياسي و ستراتيذي دةكةن كة
لة كؤمةلَص طؤأانكاري بيست سالَي دوايي كةوتؤتةوة، بة تايبةتي هي دواي 11ي
سصثتةمبةري 2001 و كةوتني أذصمي دكتاتؤر، كةوتؤتةوة. ئا لةم سؤنطةيةوة
دةكرص بطوترص كة سياسةتي ئةمريكا شتصكي يةكجار طرنطة بؤ هةر طؤأانكاريصك.
خوصندنةوةيةكي تةقليدي بؤ سياسةتي ئةمريكا دةكرص خؤي لة ضةند خالَصكدا
بدؤزصتةوة: اـ ئةمريكا جارصك ثشتي لة كورد كردووة و دةكرص ئةم جارةش ثشت لة
كورد بكات؛ ب ـ ئةمريكا متمانةي ثص ناكرص؛ ج ـ سياسةتي ئةمريكا بة هيض
شصوةيةك لةطةلَ هةلَوةشانةوةي دةولَةتي عيراقدا نية؛ د ـ ئةمريكا تورك و
عةرةب بة طورد ناطؤأصتةوة؛ ه ـ ئةمريكا بةرذةوةندي خؤي باشتر دةزانص. . .
هتد. ئةم شصوة بؤضوونة زؤر ترسناك و زةرةرمةندة و هؤكاري كات و
طؤأانكاريةكاني ناو ئةو كاتة دةحيساب ناطرص و لة أووي مامةلَةكردن لةطةلَ
دياردة سياسي و ستراتيذيةكان لة ضواضصوةيةكي نةطؤأاودا كار دةكات. بةم
ثصيةش هةلَطراني ئةم بؤضوونة أصطة بةخؤيان نادةن كةوا بير لة هةندص ئامرازي
خةباتي تازة بكةنةوة، وةكو بؤ نموونة لة أصطةي بزووتنةوةيةكي جةماوةري وةكو
أيفراندةم ئيرادةي خةلَكي كوردستان كارا بكرص و بكرصتة وةرةقةيةكي فشار بؤ
سةر ئةكتةرةكاني ثةيوةنديدار بة مةسةلةي عيراق و دواأؤذي ناوضةي أؤذهةلآتي
ناوةأاست. وةكو ئاشكراية زؤر كةم دياردة هةن لةطؤأانصكي بةردةوامدابن بةقةد
جيهاني سياسةت. جطة لةمةش لةم ضةند سالَةي دواييشدا طؤأانكاريةكي زؤر بةسةر
سياسةتي ئةمريكادا هاتووة وة وادةزانم لة هةموو ئةم طؤأانكاريانةش طرنطتر
قةبوولَكردني طؤأانكارية لة ناوضةي أؤذهةلآتي ناوةأاست بة ئاماذة و مةبةستي
ديموكراتيزةكردن. نةك هةر ئةمة، بةلَكو ئيمأؤ ئةمريكا باس لة ثأؤذة و
هةولَي ضالآكانة بؤ ديموكراتيزةكردني أؤذهةلآتي ناوةأاستيش دةكات. سةرؤكي
ئةمريكا، جؤرج (بؤش) ي كوأ، لة ووتارةكةي نؤظصمبةري ثاريدا كة دةربارةي
ستراتيذي ئةمريكا بوو بةرامبةر أؤذهةلآتي ناوةأاست، ئةوةي جةخت كردةوة كة
ئةمريكا شةست سالَة ديموكراتيزةكردني ناوضةي أؤذهةلآتي ناوةأاستي كردؤتة
قورباني ثاراستني ئيستيقرار، بةلآم لةمةودوا ئةمريكا ئامادةية ئيستيقرار
بكاتة قورباني ديموكراتيزةكردن. ئايا باوةأ بةم بؤضوونة بكةين يان نا، ئةمة
بؤخؤي ثرسيارصكة، بةلآم بةهةرحالَ ضةند شتصكي طرنط هةن كة دةبص بيانزانين:
يةكةميان، ئةمريكا بةم قورسية هاتؤتة ناوضةي أؤذهةلآتي ناوةأاست تا
بمصنصتةوة، نةك هةر مانةوةيةكي سةربازي ـ ئيمثريالي كلاسيكي، بةلَكو
مانةوةيةك بة طؤأانةوة و لةثصناوي طؤأان. ثأؤذةي ئةمريكا هي أؤذهةلآتي
ناوةأاستي مةزن كة ماوةيةكة باسي لصوةدةكرص و ثصشتريش بةناوي شةراكةتي
أؤذهةلآتي ناوةأاست ناوزةد كراوة زؤر طفتوطؤي هصناوةتةطؤأص، أصك دةخزصتة
ناو ضوارضصوةي ئةم بؤضوونةوة. ئةوةي كة زؤر طرنطة ئةمريكا لةم طؤأانكاريةدا
ثصويستي بة هةندص دؤست هةية كة ئامادةبن بيناو ئيستيسمار لةسةر ئةم ثأؤذةي
طؤأيني أؤذهةلآتي ناوةأاست بكةن. ئةم دؤستانة جصطةي متمانة و نةفةس درصذ بن
هةروةها لةمةش طرنطتر بةرذةوةنديان لةم طؤأانكاريةدا هةبص وة لةوصشدا
بةرذةوةنديةكانيان لةطةلَ بةرذةوةنديةكاني ئةمريكادا يةكانطير ببن. كورد
دةتوانص أصك ئةم جؤرة دؤستة بصت، نةك لةبةر خاتري ئةمريكا، بةلَكو بةثلةي
يةكةم لةبةر خاتري خؤي. بةكورتي كورد بةرذةوةندي لة طؤأانكاريداية. ئةمة
أصك حالَةتصكي هاوثةيماني ستراتيذي دةهصنصتة طؤأص لةنصوان كورد و ئةمريكا.
بةلَص هةر ئةم ثأؤذةي أؤذهةلآتي ناوةأاستةية كة نزيكترين دؤستاني ئةمريكا
(ئيسرائيلي لص دةربضصت) دذي أادةوةستن يان هةرنةبص هةلَوصستي نصطةتيظيان
هةية بةرامبةري: أةدكردنةوةي ئةم ثأؤذةية لةلايةن ميسر و توركياوة أصك ئةم
ثأؤذةيةي ئةمريكا بةبص هاوثةيمان دةهصلَصتةوة. جا مةسةلةكة بةو سادةيية نية
كة ئةمريكا تورك و عةرةب بة كورد ناطؤأصتةوة، بةلَكو لةم خالَةوة دوو شتي
زؤر طرنط هةية. بةثصي ثرةنسيثصكي كؤني هصنري كيسينجةر دةكرص دوو لايةن دذي
يةكتربن بةلآم هةمان ئةم دوو لايةنة دؤستي نزيكي ئةمريكا بن. ئةمأؤ ئةمريكا
ثصويستي بة دؤستطةلصك هةية لة ناوضةي أؤذهةلآتي ناوةأاست كة لةطةلَ
طؤأانكاريدا بن و ثشتي ئةمريكا لةم طؤأانكارية بطرن بةبص ئةوةي هيض شتصكيان
لةدةستدابصت. ئةم طؤأانكاريةي ئةمريكا باسي دةكات نةك هةر خراث نية بؤ كورد
بةلَكو ثأ بة ثصستيةتي و دةكرص زؤر لة قازانجيشي بصت؛ دووهةميان، ميللةتي
ئةمريكا و سيستةمي سياسي ئةمريكي أاي طشتي بة طرنط و زؤر هةلَدةطرن.
هصنانةسةرجادةي سةدان هةزار كةس لة باشووري كوردستان دةكرص أصك هاوكصشةكة
بطؤأص لة بةرذةوةندي كورد. وادةزانم كة لة سةرةتاي مانطي ذانيوةري
ئةمسالَيش كاتصك مةسعود بارزاني بة ثؤل برصمةري طوتووة كة ئةطةر هةندصك
شصوةي ناتةواوي ضارةسةري بةسةر بةرثرسةكاني كورددا بسةثصندرصن، ئةوا ئةوان
دةطةأصنةوة بؤ أاي خةلَك. شلَةذاني برصمةر بةم قسةيةي مةسعود بارزاني أصك
ئةم بؤضوونة دةسةلمصنص؛ سصهةميان، خوصندنةوةي سياسةتي ئةمريكا بة ضاوصلكةي
1970_كاني سةدةي أابردوو و ديتني ثؤل برصمةر تةنها وةكو "شاطردصكي "
كيسنجةر، أةنطدانةوةي طرصيةكي سايكؤلؤذي ـ مصذوويية. كورد ثصويستي بةمجؤرة
خوصندنةوة ضةوت و تةسكبينانة نية؛ ضوارةميان، هيض شتصك لة سياسةت و
ثةيوةندية نصونةتةوةييةكاندا نية ئةوةمان ثص بلَصت كة " دةولَةتة طةورةكان
بةرذةوةندي خؤيان لة هةموو كةس و لايةنصك باشتر دةزانن " و كورديش، بؤ
نموونة، ثصويست ناكات بة ئةمريكا بلَصت كة بةرذةوةندية هاوبةشةكان كامانةن.
أصك بةثصضةوانةي ئةوة كورد دةتوانص بلَصت كة ئصمة ئامادةين لةطةلَ ئصوةي
ئةمريكيدا بأؤين، ئصوةي ئةمريكي طؤأانكاريتان دةوصت و ئصمةي كورديش ئةمةمان
دةوصت و دةتوانين ئامراز و ئةزمووني ئةم طؤأانكارية بين. لة أاستيشدا زؤر
جار لة سياسةتدا ئةكتةرصكي زؤر بضووكي مةيداني سياسةتي نصونةتةوةيي وة بطرة
تاكة ثسثؤرصكيش أاستتري هصناوة لة زلهصزصك لة خوصندنةوةيةكي سياسي يان
ستراتيذيدا. هةر لصرةوة دةكرص كورد لة باشووري كوردستان تةسةووري تايبةتي
خؤي هةبص دةربارةي ثأؤذةي (أؤذهةلآتي ناوةأاستي مةزن) ي ئةمريكي كة لة
بةرذةوةندي هاوبةشي كورد و ئةمريكا ثصهةلَدةطرص. لة لايةكي تريشةوة
دؤستايةتيكردني ئةمريكا دةكرص ثصويست بةوة بكا كة كورديش زةريبةي ئةم
دؤستايةتية بدات، زوو يان درةنط. دةبص ئةمريكاش باش لةوة حالَي بكرصت كة
دؤستايةتيكردني ئةمريكا لةلايةن كوردةوة لة باشووري كوردستان لة ناوةأاستي
دةريايةك لة ئةنتي ـ ئةمريكانيزم شتصكي ئاسان نية بؤ كورد. كةواتة هاوكصشةي
"دؤستايةتي" كورد و ئةمريكا ثصويست بة دان و وةرطرتني دوولايةني دةكات. لة
بؤضوونصكي ئةوهادا، دةكرص مرؤظ بثرسص، بؤ ناكرص ئةمريكا سةرماية سياسيةكةي
وةكو سةرةتا و نموونةيةك لة ضوارضصوةي (أؤذهةلآتي ناوةأاستي مةزن) دا لة
باشووري كوردستان سةرف بكات هةروةك كاتي خؤي بؤ نموونة لة كؤرياي خواروو
كردي كة دواجار سةركةوتني بؤ هةردوولا تيابوو: ئةمريكا دؤستصك و ثشتطيرصكي
دةستكةوت لة خوارووي أؤذهةلآتي ئاسيا و كؤرياي خوارووش ثصشكةوتني
كؤمةلآيةتي ـ ئابووري و سيستةمصكي ديموكراسي بةدةست هصنا. 2) هصزة
ناسيؤناليستي و ئيسلاميةكاني عيراقي عةرةبي: بةر لة هةر شتصك مةبةست لة
عيراقي عةرةبي عيراقة بةبص باشووري كوردستان. ئاشكراية كة هصزة سياسيةكاني
كوردستان لة باشووري كوردستان لة ثةيوةنديةكي بةردةوامدا بوونة لةطةلَ هصزة
عةرةبي و ئيسلاميةكاني عيراقي عةرةبي بؤ خةملآندني ضوارضصوةيةك كة تيايدا
مافةكاني كورد بة أةسمي بناسرصن. هةر لةطةلَ لصدان و تصكشكاندني عيراق لة
شةأي كوةيت ئةم هةولآنة كةوتنة قؤناغصكي ضأبوونةوة. كورد ئيتر بوو بة
خاوةني ثةرلةمان و حكومةتي خؤي و بةشصكي باشي لة خاكي باشووري كوردستان
ئيدارة دةكرد. لةطةلَ ئةوةي كة ثصويست بوو ئةم حالَةتة نوصية لايةني عيراقي
عةرةبي وا لصبكات كة ئيتر سص و دوو نةكات لة ثصزانيني مافةكاني كورد.
لةطةلَ ئةوةشدا كة ثرةنسيثي فيدرالي بؤ كوردستان قةبوولَ كرا لة كؤنطرةي
ظيةننا، بةلآم هةر ئةو لايةنانة لةسةرةتاوة مامةلَةي فيدراليان كردووة لة
طؤشةبينينصكي شؤظينيستي عةرةبيةوة و لة ضوارضصوةي ئةو بيرؤكة عةرةبية
كلاسيكيةي كة بة درصذايي كات باو بووة لة بيركردنةوةي لايةني عةرةبيدا لة
عيراق. ئةم بيركردنةوةيةش شصوة و دةربأي جؤراوجؤر و لة حالَي جوداجودادا
خؤي بينيوةتةوة، لة هةمووشيان طرنطتر: يةكبووني خاكي عيراق بة
كوردستانيشةوة؛ قةبوولَنةكردني كةركوك وةكو شارصكي كوردستاني؛ مؤنؤثؤلي
(ئيحتيكار) كردني دةسهةلآتة هةرة طرنطةكان وةك بةرطري و سياسةتي دةرةوة و
ئابووري و سياسةتي دراوي لةلايةن حكومةتي مةركةزيةوة؛ قةبوولَنةكردني هيض
جؤرة زةمانةتصكي نصونةتةوةيي، قةبوولَنةكردني ئةوةي كة كورد خاوةني سوثاي
خؤي بصت يان مافي طةأانةوةي هةبصت بؤ أاي خةلَكي كوردستان لة أاثرسيةكي
(أصفراندةم) صكي ئازاددا. ئةم حالَةتة بةأووني أةنطي داوةتةوة لة
طفتوطؤكاني لايةني عيراقي عةرةبي لةطةلَ لايةني كوردستاني. ثصداضوونةوةيةكي
بةثةلة بة أاطةياندنةكةي كؤبوونةوةي ناسرية (لة ناوةأاستي ئةثريلي 2003)
واتة ضةند أؤذصك دواي كةوتني أذصمي سةدام، بة أووني ئةوة خويا دةكات كةوا
نة ووشةي كورد و نة ووشةي كوردستان لةم أاطةياندنةدا نةهاتووة، كةضي لايةني
هةرة طرنطي بةشداربوو لةم كؤبوونةوةيةدا لايةني كوردي بوو! لةمة خةراثتر لة
بةندي سصهةمي ئةم أاطةياندنةدا هاتووة كة سيستةمي سياسي عيراق لة داهاتوودا
فيدرالي دةبصت، بةلآم ئةم سيستةمي فيدراليية تةنها دواي ثرسكردن بة خةلَكي
هةموو عيراق دةضةسثص. ثصشتريش لة كؤنفرانسي لةندةن (دصسصمبةري 2002)
كؤمةلَصك ثرةنسيث أصطةياندران كة لة كؤيدا زؤر دوورة لة بةبص ثصضوثةنا
ناساندني مافةكاني خةلَكي كوردستان. ئاخر لة خالَي هةشتةمي أاطةياندني ئةم
كؤنفرانسةدا، كاتصك باس دصتة سةر جينؤسايدكردني كورد لة ئؤثةراسيؤني
بةدناوي ئةنفالدا، وا باسكراوة كة أذصمي سةدام 182،000 هةزار "
هاونيشتيماني " ئةنفال كردووة. جارص ضؤن دةبص قةبوولَ بكرص كة بةبص
ناوهصناني ووشةي كورد باس لة ئةنفال و قوربانيةكاني بكرص، وةكو ئةوةي باس
لة قأكردني جووةكان بكرصت بةبص ئةوةي ناوي خودي جووةكان بهصندرصت! ئةرص
ئةمانة هاونيشتيماني بوون يان تةواو بة ثصضةوانةوة؛ لةبةر ئةوةي كةمترين
أادةي مافي هاونيشتيمانيان نةبوو، ئةنفالكردنيان مومكين بوو. لةأاستيشدا
ئةمانة هةر هةموو مافصكي هاونيشتيمانيان ثص أةوا نةبينران وة لةسةر ئةم
بنضينةيةش ئةنفالكران. لةبةرئةوة ئةنفالكران ضونكة كورد بة طشتي لة كاتي
أذصمي سةدام أازي نةبوو هاونيشتيماني بص بةو شصوةيةي كة أذصمي شؤظينيستي
بةعس دةيخواست. كاتصكيش باس هاتؤتة سةر أاثةأين و ("ئينتيفازة") ي بةهاري
1991 تةنها باس لة ئينتيفازة دةكرص و أاثةأيني كوردستان لةناو ئةم
ئينتيفازة " عيراقية "دا شاردراوةتةوة. ئاخر أاثةأين يةكصكة لة أووداوة
هةرة طرنطةكان لة مصذووي هاوضةرخي كوردستاندا وة حةشارداني لةناو بةرطصكي
عيراقي عةرةبيدا طوناهصكي زؤر مةزنة بةرامبةر بة مصذوو و خةباتي سياسي
خةلَكي كوردستان. بؤ فةلَةستينيةكان توانيان بة هةموو جيهان بسةلمصنن كة لة
هةموو زمانةكاندا تةنها ووشةي ئينتيفازة بةكاربصت، بؤ كورد نةتوانص بة
عيراقي عةرةبي بلَص " ئاخر ئةوةي كوردستان ئينتيفازة نةبوو بةلَكو أاثةأين
بوو "! ئةمة تةنها مشتصكة لة خةرواري كؤنفرانسي لةندةن كة لصرةدا بة ووردي
ناكرص باسي لصوة بكةم. بةلآم طرنطة ئةوة بطوترص كة ئؤثؤزيسيؤني عةرةبي و
ئيسلامي "عيراقي" لةوكاتةدا لةوثةأي بصهصزيدا بوو وة ثصويستي بة هةر
يارمةتيةك هةبوو. ئةوانةي باس لة فشاري ئةمريكي دةكةن كة أاطةياندني
كؤنفرانسي (لةندةن) ي مومكين بةو شصوةيةي كة دةرضووة، ئةوا ئةو بؤضوونةش
تةواو نية. سةرضاوةي ناو خودي كؤنفرانسةكة وا دةردةخةن كة كورد دةيتواني
دةستكةوتي زياتر بةدةست بهصن |