|
تيؤرةكاني ثؤست مؤديَرن د. حامد ئةبوئةحمةد ... وةرطيَرِاني: كاميل قةرةداغي |
|
|
ضةمكي ثؤست مؤديَرن – ثيَشةكييةك ضةمكي ثؤست مؤديَرن يةكيَكة لةو ضةمكانةي كة مشتومرِيَكي زؤري لةجيهاندا لةسةر كراوة و هيَشتاش لةسةري دةكرص. لة سص يالَي رِابوردوودا كتيَبي زؤر لةسةر ئةو بابةتة دةركران. ئةمة مةسةلةيةكة كة لةوانةية ثاشتر بتوانيين زؤرتر لةسةري رِاوةستين. بة؟لاَم ئةوةي كة ليَرةدا زؤر مةبةستمان بيَت، ئةوةية كة قسة لة زاراوةي (ثؤست مؤديَرن) بكةين، كة لة حةفتاكان و هةشتاكاني سةدةي بيستةمي زاينيدا لة ئةوروثا و ئةمريكا زؤري لةسةر نوسراوة و لةوص بووةتة مةسةلةيةكي طرنطي ناو كةلتوري رؤذئاوايي و ثةيوةنديي بة ثةرةسةندني ذيان و كؤمةلَطاكانةوة هةية. ئيَمة بؤباسي ئةم بابةتة بةشيَوةيةكي سةرةكي ثشت بة دةقي بة عةرةبي كراوي كتيَبيَك دةبةستين، كة ئةو كتيَبة سالَي (1994) لة زنجيرةكتيَبي (الألف كتاب الثاني) دا بلاَوكراوةتةوة، كة دةزطاي طشتيي كتيَبي ميسري دةريدةكات. ئةو كتيَبة ناوي (ما بعد الحداثة –تحليل نقدي) ية ، لة نوسيني (مارطريَت رؤز) ة و لة وةرطيَرِاني (ئةحمةد ئةلشامي) ية. طرنطيي ئةم كتيَبة لةوةداية كة شيكردنةوةيةكي رِةخنةطرانة بؤ زؤري ئةو نوسينانة دةكات كة بؤ ضةمكي (ثؤست مؤديَرن) كراون. لةطةلَ هةموو ئةو زاراوة و ضةمكانةي تردا كة ثةيوةندييان بة (ثؤست مؤديَرن) ةوة هةية. بةتايبةتيش زاراوةي (ثؤست ثيشةسازي- واتة ثاش ثيشةسازي) . با لة هةولَيَكدا بؤ دةستنيشانكردني ئةو ماوةيةي كة دةركةوتني ثؤست مؤديَرني بةخؤيةوةديووة، بة رِووة ميَذووييةكة دةست ثيَبكةين. ديارة ئةستةميي زؤر لة دةستنيشانكردني ئةو ماوةيةدا دةبينين ، لةبةر هؤيةكي ساكار، ئةو هؤيةش ئةوةية كة هةردوو زاراوةكةي (مؤديَرنة) و (ثؤست مؤديَرنة) لةو زاراوانةن كة زؤر ئةستةم دةستنيشان دةكريَن. لةرِاستيدا وةك (محةمةد عابد ئةلجابري) دةلَيَت مؤديَرنةيةكي رةها و طشتي و جيهاني لةئارادانيية. بةلَكو كؤمةلَيَك مؤديَرنة لةئارادان. كة لةكاتيَكةوة بؤكاتيَكي تر و لةشويَنيَكةوة بؤ شويَنيَكي تر دةطؤرِيَن، بة دةربرِينيَكي تر مؤديَرنة دياردةيةكي ميَذوويية، وةك هةر دياردةيةكي ميَذوويي تر ثةيوةستة بة بارودؤخةكانيةوة و لةسةر هيَلَي ثةرةسةندني خؤي دةكةويَتة ذيَر كاريطةريي كارتيَكةرةكاتييةكاني سةردةمي خؤيةوة، كةواتة لة شويَنيَكةوة بؤ شويَنيَكي تر و لة ئةزمونيَكي ميَذووييةوة بؤ ئةزمونيَكي ميَذوويي تر دةطؤرِيَت. مؤديَرنةكةي ئةوروثا مؤديَرنةكةي ضين يان ذاثؤن نيية. ليَرةشةوة تايبةتمةندييةكاني مؤديَرنةكةي لاي ئيَمةش (مةبةست لةلاي نوسةرة) دةردةكةوص ئةم قسةيةمان لةسةر مؤديَرنةية و هةمان ئةم شتانة بؤسةر ثؤست مؤديَرنةش رِاستن، لةبةرئةوةي ئةمةي دووواييان ثتر فرةجؤر و ضةشنة و رِوونيي ئةمةش لةم باسةدا دةبينين كة دص. زؤري نوسةراني ئةوروثا خؤيانيان لة باسي ضؤنيةتيي بةكارهيَناني ثؤست مؤديَرن داوة. يةكيَكي ئةو نوسةرانة (مايكل كؤلةر) ة،لة وتاريَكيدا لةسالَي (1976) لةذيَر ناونيشاني (ثؤست مؤديَرنيزم-Post Modernism) دا ئاماذةي بةوةداوة كة (فيديريكؤ دي ئؤنيس) لةسالَي (1934) دا زاراوةي ثؤست مؤديَرنيزم و داتاشراوةكاني ئةو زاراوةيةي بةكارهيَناوة (دادلي فيتس) ي (ئةنترؤثؤلؤذيست) لةسالَي (1942) دا بةكاريهيَناوة. كؤلةر ثيَيواية كةلةلاي (ئارنؤلَد تؤينبي) ي طةورة ميَذونوسي ناسراو بةكارهيَناني ئةم زاراوةية دةطةرِيَتةوة بؤ سالَي (1947) . لاي (ضارلس ئؤلَسؤن) يش لةنيَوان سالاَني (1950 و 1958) دا بةكارهاتووة، (ئيَرفينج هاو) لة (1959) داو دواتر و خةلَكاني تريش لةم سالاَنةدا بةكاريانهيَناوة:- (هاري ليظين لة 1969) (ليزلي فيدلةر لة 1965) (ئةميتاي ئاينزيؤني لة 1968) (ئيهاب حةسةن لة وتاري ثاش مؤديَرنةدا لة 1971) و (رِالَف كووهين لة "ميَذووي ئةدةبيي نوص"لة 1971) دا. كة (مايكل كؤلةر) لةم ناوهيَنانانة دةبيَتةوة، دةلَيَت ئيتر ئةوة رِوونة كة رِيَكةوتنيَك نيية لةسةر ئةوةي كة كام شتة و كةي (ثؤست مؤديَرن) بص، ئةمةش دةطةرِيَتةوة بؤ زؤر هؤكار ، هةنديَكيان ثةيوةندييان بة ضةكي ماوةي (مؤديَرنة) وة هةية. . كؤلةر دةلاَ دةكرص (مؤديَرن) وا دابنرص هاوماناي وشةي (Die Neuzeit) ئةلَماني بيَت، كة بة وةرطيَرِاني ووشة بة ووشة دةكاتة (سةردةمي نوص) ئةطةرضي هةنديَجار بةماناي (ماوة-فةترة-ي نوصThe Modern period) و (Times Modern) واتة سةردةمة نويَيةكانيش وةردةطيَرِدرص. بةديدي كؤلةر ئةم دةربرِينة ئاماذةية بةقؤناغيَك كة لة ضاخي رِيَنيسانسي ئةوروثاوة،واتة لة دةوروبةري سالَي (1500) ي زاينةوة دريَذدةبيَتةوة. لةطةلَ ئةوةشدا دةطاتة ئةو ئةنجامةي كة ثؤست مؤديَرن لة حةفتاكانةوة هاتؤتة طةلاَلَةبوون. كةواتة هةر بيست بؤ سي سالَيَك دةبيَت، ئةمجا دص قؤناغي نيَوان سالَةكاني (1945 و 1970) ناودةنيَت مؤديَرنةي دواكةوتوو. ئةمشيَوة دابةشكردنة متمانةدارترين دابةشكردني لاي زؤري بيرياراني ثؤست مؤديَرنة. ضونكة ئةوانة وادةبينن كة مؤديَرنة لة دةوروبةري ناوةرِاستي سةدةي نؤزدةوة دةست ثيَدةكات و هةتا سةرةتاكان يان ناوةرِاستي سةدةي بيست بةردةوام دةبيَت. هةنديَكيشيان سةرةتاكاني مؤديَرنة دةطةرِيَننةوة بؤ سةدةي هةذدة كة ئةو سةدةية لة ئةوروثادا ناوي ليَنراوة (ضاخي رؤشنطةري) و ئةمةش تا كؤتاييهاتني جةنطي جيهانيي دووةم بةردةوام دةبص، كة ئيتر ماوةي مؤديَرنةي دواكةوتووي بةدوادادص. (ضارلز جنكس) لة نوسينيَكيدا كة لةسةر ثؤست مؤديَرنةية سةردةمةكاني مؤديَرن لةنيَوان سالاَني (1920-1960) و مؤديَرني دواكةوتوو بؤ شةستةكان و ثؤست مؤديَرنيش لةطةلَ قؤناغي ثيَش خؤيدا تيَكةلَ دةكات و دةلاَ لة شةستةكانةوة دةست ثيَدةكات و هةتا ئيَستة بةردةوام دةبيَت، بةلاَم ئةم دياريكردنانةي جنكس هةر تةنها تايبةتن بة بواري تةلارسازييةوة،ثاشتريش دةبينين كة ثؤست مؤديَرن هةر تةنها ئةدةب و هونةر ناطريَتةوة، بةلَكو زؤر بوار دةطريَتةوة، كة بواري تةلارسازي يةكيَكي بوارة طرنطةكانيةتي، ئةمجا لةويَوة زؤري نوسةران تويَذينةوة ثؤست مؤديَرنةييةكاني خؤيانيان تةرخان كردووة بةو بوارةوة و لةسيفةت و تايبةتمةندييةكانيان كؤلَيوةتةوة و تيَكةلَكيَشبووني ئةو بوارةيان لةطةلَ بوار و رِةوتةكاني تردا دياري كردووة. رةخنةطري ميسريي ئةمريكي (ئيهاب حةسةن) يةكيَكة لةديارترين ثسثؤرةكاني تويَذينةوةكاني ثؤست مؤديَرن، ئةو خاوةني ئةو بيرؤكةية كة دةلَيَت دةستنيشانكردني مؤديَرنة و ثؤست مؤديَرن كاري نةكردةنين. ئةو لةو دوو تويَذينةوة بلاَوكراوةي سالاني (1971-1980) دا جؤريَك لة دةستنيشانكردن بؤ ميَذووي ثؤست مؤديَرن دةكات. بة ثشت بةستن بة ضةند خةسلَةت و تايبةتمةندييةكي دياريكراو دةلَيَت ماوةي ثؤست مؤديَرن لة سييةكاني سةدةي بيستةوة دةست ثيَدةكات و دةكرص بشطةرِيَتةوة بؤ نةوةدةكاني سةدةي ثيَشووتر. ئةمةش ماناي واية كة ئةو ماوةيةي سةدةي نؤزدة كة لة هةنديَكي ولاَتاندا ثؤست مؤديَرن سةريهةلَداوة، هةر لةو ماوةيةدا لة هةندي ولاَتاني تردا مؤديَرنة يان مؤديَرنةي دواكةوتوو سةريهةلَداوة. ئةمةش شتيَكي سةيرنيية. ضونكة ئا لةم جيهانةداو هةرئيَستة هةندص ولاَت هةن نةضوونةتة قؤناغي مؤديَرنكردنةوة، ضةنديَكي تريش تازة لةبةر دةروازةيدا راوةستاون. ولاَتي تريش هةية بة نارِةواترين ضةشني دواكةوتنةوة دةنالَيَنص، ئةمة ئةطةر بة ديدطايةكي سةراثاطير سةيري مؤديَرنة بكةين كة سةراثاي جيهان بطريَتةوة. بةلاَم ئةطةر هةر بةثيَي جيهاني ثيَشكةوتووي ئةوروثاو ئةمريكا و هةندص ولاَتي تري جيهان وةريبطرين دةبينين كة جياوازييةكان زؤر جياواز نيين، هةموو ئةمةش ئةطةر شتيَك بطةيةنيَت، ئةوا ئةوة دةطةيةنيَت كة هةردوو زاراوةكةي (مؤديَرنة و ثؤست مؤديَرن) طرفت و ئالَؤزيي زؤريان تيَداية، ض لةرِووي دةستنيشانكردني ماوةكانيانةوة، يان لةرِووي دةستنيشانكردني شيَوةفؤرِميَكي ضةمكةكانةوة. بةهةرحالَ ئيَمة بةزؤري خؤمان بةلاي ئةو بؤضوونةدا دةبينينةوة كة دةلاَ كلتورةكةي سةدةي بيست كةلتوري ثؤست مؤديَرنةية. لةم قؤناغةي ئيَستةي ئةوروثا و ئةمريكادا دوو زاراوة هةن زؤر باوون و ثةيوةندييةكي طةورةش لةنيَوانياندا هةية، ئةوانيش (ثؤست مؤديَرن و ثؤست ثيشةسازي) ن، هةولَيَك دةدةين لةرِيَطةي رِاناني بؤضووني كؤمةلَيَك نوسةرةوة ثيَناسةيةك، يان دةستنيشانيَكي (ثؤست مؤديَرن) بكةين، ئةمجا دةضينة سةر ثيشانداني بؤضونةكاني سةر (ثؤست ثيشةسازي) و تيَكةلَييةكاني نيَواني هةردووكيان، و دريَذبوونةوة و ثةلكوتان و تيَكةلَبووني هةردووكيان لةطةلَ بزووتنةوةي كلتوريي ناو كؤمةلَطةدا، ئيَستة هةموو ناوةندةكاني ليَكؤلَينةوةش لة هةموو جيهاندا هةر بةوشيَوةية كاردةكةن. سةرةتا لةلاي (يك هيَبدايج-Dick Hebdaige) رادةوةستين، كة لةسالَي (1988) دا كتيَبيَكي دةركردووة، تيايدا دةلَيَت سةركةوتني زاراوةي ثؤست مؤديَرنيش طيروطرفتي تايبةت بةخؤيي دروست كردووة. ، ئةمجا ئاماذة بةوة دةدات كة لةطةلَ كؤتاييهاتني دةيةي هةشتاكاندا دةستنيشانكردني وردي ماناي زاراوةي (ثؤست مؤديَرن) ئةستةمتر دةبص. ضونكة لةرِيَطةي طفتوطؤكردني جؤراوجؤرةوة ثةلي ليَدةبيَتةوةو سنوري نيَوان لقة جؤراوجؤرةكاني ئةثستمؤلؤذيا تيَدةثةرِيَنيَت و لايةناني جؤراوجؤر هةولَدةدةن بؤ طوزارةكردن لة رِووداني طةرماوطةرمي شتةكان و بارة هاودذة لةثرِةكان بةكاريبهيَنن. (هيبدايج) كؤمةلَة بةكارهيَنانيَكي جياوازي لاي كةساني تري وةك (جان فرانسوا ليوتار) ثيَشكةش دةكات. ليوتار لةسةر ثؤست مؤديَرن وتويةتي:- ئةوة بزوتنةوةيةكة ، ئةوة هةلَدةطرص ثيَي بلَيَيت (هةمووي تةواوة و دةرِوا) ئةو قسةيةي لة كاتيَكدا كردووة كة هيَرشي بردؤتةسةر ضةمكيَك كة ئةويش ثةيوةنديي بة دةستةواذةي (ثؤست مؤديَرن) ةوة هةبووة. هةروةها (هيبدايج) بؤضووني ضةند نوسةريَكي تري نمايشكردووة، بؤ نمونة بؤضووني (جةي ديبؤر لة كتيَبي كؤمةلَطةي ديمةنةكاندا 1967) و جان بودريلارد لة نوسينةكاني سالاَني حةفتاكان و نوسةراني تريش. بةلاَم لةوة دةضيَت هيبدايج خؤيشي كار بة ضةمكةكاني بودريلارد بكات، لةوةيدا كة ووتويةتي (ثؤست مؤديَرن مؤديَرنةيةكة ئةو خةون و ئاواتانةي تيَدانةماوة كة وايان لة مرؤظ كردووة بةرطةي مؤديَرنة بطرص) هةروةها دةلَي (ثؤست مؤديَرن باريَكي لةدةستداني سةنتةربةنديية، تيَكضرِذانة، شتةكان تيَيدا لةجيَطةيةكةوة بؤ جيَطةيةكي ديكة بةناو زنجيرةيةكي ثيَكةوةطريَدراوي ثيَضةوانةيي وةك ئاويَنةي بةرامبةر بةيةك دانراودا ملدةنيَن، هاواري شيَتانةي هيَما"Signifier" بةرةو خؤي رِاماندةكيَشيَت. هيبدايج وا وةسفي ثؤست مؤديَرن دةكات كة شت هةلَبةستني هاودذيية"واتة لاساييكردنةوةو تيَكةلَكردنةوةي شتةثيَشووةكان، مةجازة، بووني بؤشايي زياد لةثيَويستة لة تةلاري نويَدا. ") يةكيَكي ئةوانةي لةسةردةميَكي زوودا ضةمكي ثؤست مؤديَرنيان بةكارهيَناوة (جؤزيَف هودنوت) ة،دةلَيَن كة هودنوت لةسالَي (1945) ةوة و رِةنطة ثيَش ئةو بةروارةش بةكاريهيَنابص. هودنوت وا باسي تةلاري ثؤست مؤديَرن دةكات، كة جؤريَكي لةبينا، كة ثيَشوةخت سازو ئامادةدةكرص و طةورة و قةبةش بةرهةم ديَت. ئةم ضةمكة ئيَستة بةلاي زؤري تةلارسازةكاني سةر بةرِةوتي ثؤست مؤديَرنةوة رِةتدةكريَتةوة. ضونكة ثيَيانواية ئةو باسة بؤ تةلاري مؤديَرنةي دواكةوتوو (ئةلَترا مؤديَرن) دروستة، نةك بؤ هي ثؤست مؤديَرن. هودنوت لةسالَي (1945) دا لة وتاريَكيدا نوسيويةتي دةلَيَت:- واي بؤناضم مرؤظيَكي رؤمانسي هةبيَت، ئةو خانووةي هةبيَت كة من بؤ ئايندة ئامادةي دةكةم ، كاريَكيشم بةسةر ئةوةوة نيية كة كرِيار ضي هةلَدةبذيَرص، ضونكة ئةو كارة كاريَكي لاوازي مرؤظة. نةخيَر لةوانةية خاوةني ئةو خانووة مرؤظيَكي نوص، يان مرؤظيَكي سةر بة مةزهةبي ثؤست مؤديَرن بص،ئةطةر طريماني ئةوة دابنيَين كة ئةم مةزهةبة لةئارادا هةبص، ئيتر نةسؤز و نةخةيالَ و نةئارةزوو، بةلَكو ئةطةر كةسيَك زةوق و بيركردنةوة زؤرتر طونجاوبص لةطةلَ شيَوة ذياني ناو ئؤردوويةكي كؤمةلَطةيةكي ثيشةسازيدا ئةو كةسة جيهاني وةك سيستميَكي بةدوواي يةكدا هاتووي رِيَذةيي ديَتة ثيَشضاو، كة هةر رؤذةو بة دةست موعجيزة كةلَةكةبووةكاني زانستةوة شتيَكي تيَدا وةردةضةرخص، ئةوة شتيَكي روونة كة خانووي ئايندة لةبؤضووني (جؤزيَف هودنووت) دا خانووي يان كوخي ئامادةكراوة. هودنوت لةضةند وتاريَكيدا كة لةسالَي (1949) دلا بلاَويكردونةتةوة ئاوا شةقلَي ئةو خانووانةي دارِشتووة (ئةمانة بةهؤي ماكينةي قةببةوة لة ثلاستيك يان ثؤلاَ ئةثةستيَنريَن، هيَلَةكاني بةرهةمهيَنان و كؤكردنةوةيان قةببةن و دةيان هةزاري ئةو خانووة ثةستيَنراوانة بةرهةم دةهيَنن. لةهةر شويَنيَكةوة هةر بة تةلةفؤن داوا بكرص، يةكسةر لةويَدا ديَت بةدةستةوة و هةرهيَندةي بةضةند بزماريَك لكيَندران بةيةكةوة ئامادةدةبن بؤ بةكارهيَنان و تيَدادانيشتن) "ضارلز جنكس"لة كتيَبيَكيدا كة لةسالَي (1986) دا بلاَويكردؤتةوة و ناونيشاني كتيَبةكةي بريتيية لة (ثؤست مؤديَرنيزم ضيية-What is postmodernism? نوسيويةتي دةلاَ هودنوت زاراوةي ثؤست مؤديَرني بردؤتة جيهاني نةستي تةلارسازييةوة، رِةنطة جنكس ئةم رِايةي خؤيي لةو قسةيةي هودنوتةوة وةرطرتبص، كة دةلاَ ئيَمة هيَشتا فيَري ئةوة دةبين كة ضؤن مانايةكي دةمامك ثؤشيو بكةين بة بةري شيَواز و ثالَنةرة نويَيةكاندا-مؤديَرنةكاندا) . (ئارنؤلَد تؤينبي) ي ميَذوونوسي ناوداريش لة ضةند بةشيَكي كتيَبي (ليَكؤلَينةوةيةكي ميَذوو-A study of History) دا كة لة سالاَني (1939-1945) دا بلاَوبؤتةوة و ضةند جاريَكي ديكةش بةكورتي ضاثكراوةتةوة، زاراوةي ثؤست مؤديَرني بةكارهيَناوة. تؤينبي ئةم زاراوةية بؤ ئاماذةدان بةو طؤرِانكارييانة بةكاردةهيَنص كة شارستانيي رؤذئاوايي لة كؤتايي سةدةي نؤزدةوة بةخؤوةي ديووة، هةروةها بؤ باسي ئةو ماوةية بةكاريدةهيَنص كة لة جةنطي جيهانيي يةكةمةوة (1914-1918) دةست ثيَدةكات، تؤينبي لة ميَذوودا مؤديَرن بؤ ئاماذةدان بةضيني ناوةنديي رؤذئاوايي و ثؤست مؤديَرنيش بؤ ئاماذةدان بة دةركةوتني ضيني كريَكاري ثيشةسازيي ناو شارةكان بةكاردةهيَنص، لةمةشدا دةلاَ (ناساندني كلتوري رؤذئاوايي مؤديَرن وةك سةردةميَكي ثةرةسةندني كلتوري رؤذئاوايي، بة هةلَكشاني ضيني ناوةنديدا جيادةكريَتةوة. ئةو هةلَكشانة رِووناكي دةخاتة سةر رِةوشطةليَك كة ثيَموابص لةو رِةوشانةدا هةر نامؤيةك طويَداريي ئةو كلتورة بكات، بتوانيَت بيكات بة كلتوري تايبةتيي خؤي) ديارة ئةم باسة بؤ سةردةميَكي ثيَش دةست ثيَكردني سةردةمي ثؤست مؤديَرن لة رؤذئاوادا رِاستة، كة تيَيدا ضينيَكي كريَكار لة شارةثيشةسازييةكاندا دةردةكةون. ضونكة لة سةردةمي نويَي ميَذووي رؤذئاوادا تواناي بةرِؤذئاوايي بووني نارِؤذئاواييةكان طونجاو و تةريبة بةو توانيةيان كة دةتوانن شيَوة ذياني ضيني ناوةنديي رؤذئاوا وةربطرن. باريَكي تري بةكارهيَناني زووي زاراوةي ثؤست مؤديَرن لةنوسينةكاني ميَذوونوسي هونةريي ئوسترالي (بيَرنارد سميس) دا هاتووة، رِةنطة ئةو يةكيَك بيَت لةديَرينتريني ئةو كةسانةي كة ئةم زاراوةيةيان لةناو هونةرةبينراوةكاندا خستؤتةكار. سميس لة سالَي (1945) دا لةكؤتايي نوسينيَكدا بةكاريهيَناوة. كة تيَيدا وتويةتي رِياليزمييةكي سياسي و كؤمةلاَيةتيي نوص لةكاري هونةرمةنداني ئوسترالي (نؤيل كوينهان،جؤزلَ بيرطنةر و ظيكتؤر ئؤكؤنؤر) دا دةركةوتووة. لةم فؤرمةنويَيةي رِياليزمدا ضةند رِةطةزيَك لة تةعبيرييةوة وةرطيراوة و تيَكةلَ بة ضةند رِةطةزيَكي تر كراوة. كة لةشيَوازة جؤراوجؤرةكاني سةدةي بيستةوة وةرطيراون، هةروةها ويَناكردنيَكي رِياليستيانةي بابةتي هةذاري و زةحمةتكيَشاني كاركردنيان تيَداية. (بيَرنارد سيمس) تايبةتمةندييةكاني هونةري (ثؤست مؤديَرنةيي) لةكاري نوسةراني ترةوة هةلَدةهيَنجص و بةمشيَوةية ريزيان دةكات:- 1-تؤينبي (1934) : ثاش جةنطي جيهانيي يةكةم. سةردةمي ثؤست مؤديَرن-هونةري نوص-فؤرمة ضؤلَكراوة بيَزةنتييةكان (مؤديَلي قؤتيي نوص-يان ثيَش رؤفائيلي) يان ئايندةيي. 2-دي ئؤنيس (1934) و هةريةكة لة "كيتيس و هيبس" (1942) :-شيعري ثؤست مؤديَرن-رِةتكردنةوةي زةخرةفةي مؤديَرني ثيَشوو. 3-هودنوت: خانوي ثؤست مؤديَرن:- أ- دريَذكةرةوةي وةزيفة جياكةرةوةكةي بزوتنةوةي مؤديَرن و ونبووني زةخرةفةكانة. ب-ثيَويستيي بة هةستةوةرييةكي تةلارسازي هةية. 4-سميس (1945) :-هونةري نوص (ثاش بيَزةنتي) رِةتكردنةوةي زةخرةفةية و رِووكردنة برِيَكي زؤرتري ئةبستراكتيية، هونةري ثؤست مؤديَرنيش (لةضلةكاندا) رِةتكردنةوةي ئةبستراكتة مؤديَرنةييةكةية. ضةمكي ثؤست ثيشةسازي زؤري ئةو نوسراو و باسانةدا كة لةم دوواييانةدا لةسةر ضاخي (ئةثستمؤلؤذيا) يان ئةو زانيارييانة نوسراون كة لةسةر كؤمثيوتةر لةئارادان، زاراوةي ثؤست ثيشةسازي زؤر بةكاردةهيَنرص. ئةمة جطة لةبةكارهيَناني لةو ضةمكانةدا كة تايبةتن بة سروشتي ثةيوةنديي نيَوان كؤمةلَطةي ثيشةسازي و كؤمةلَطةي ثاش ثيشةسازي. لةنوسينيَكدا كة لةذيَر ناونيشاني (ضوونة ناو كؤمةلَطةي ثؤست ثيشةسازي) ييةو لةسالَي (1973) دا بلاَويكردؤتةوة (دانيالَ بل) ئاماذةي بة بةكارهيَنانةكاني بيرؤكةي (ثؤست مؤديَرن) داوة (ليَرةدا نوسراوة ثؤست مؤديَرن، بةلاَم واي بؤ دةضم ئةوة هةلَة بيَت و مةبةستي لة ثؤست ثيشةسازي بيَت_و_) و دةلَي لةنوسيني ئةم ناوانةدا هاتووة:- ئارسةر. ج. ثنتي-1917 و ديَظيد ريزمان-1958 و هيَرمان كان و ئةنتؤني. ج. فينةر-1967 و زبيطنيؤ بريجينسكي 1970 و كينيس كنيستون و ثؤلَ طؤرمان-1971 وئالان تؤرين و رؤجص طاروودي و ضةنداني تر. ئارسةر ثنتي لةو كةسانةية كة لةسةرةتاوة لةسةر ئةوةيان نوسيوة كة بةرهةمة ثيشةسازييةكان بؤ بؤ هونةري تةلارسازي طونجاونيين، ثنتي وتوويةتي مةحالَة بتوانرص بةو بةرهةمة ثيشةسازييانة رِةنطيَكي تةلارسازيي نوص دةربهيَنرص. لة كتيَبيَكيدا كة لةذيَر ناونيشاني ثؤست ثيشةسازي داية نوسيويةتي دةلَيَت:- هةموو ضةشنةكاني هونةر بةبص جياوازي بةشيَوةيةك لةشيَوةكان بةهؤي بةرهةمهيَناني ئاميَرييةوة لةبةر هةرِةشةي لةناوضووندان. لةوةش ناضيَت ئةلَتةرناتيظيَك هةبيَت بؤ هةموو ئةو شتانةي لةذيَر هةرِةشةدان. دةكرص بلَيَين طرفتي تةلارةكان طرفتيَكي فرةطريَضنة، و ناكرص بة شتي طشتطيريي ئاسانكراو باسي بكرص. بةلاَم تةلاريش لةهةموولايةكةوة هيَرشي دةبريَتةسةر، يةك كؤمةلَ كاتيَكةري تيَكضرِذاو هيَرشي دةبةنةسةر و كةسي تةلارسازيش بيَهودة هةولَدةدات رِووبةرِوويان ببيَتةوة. زؤري ئةم كارتيَكةرانةش رِاستةوخؤ يان نارِاستةوخؤ لة بةرهةمهيَناني ئةو ئاميَرانةوة ثةيدا بوون كة هيض ئاميَريَك رِيَكيان ناخات. (ثنتي) داواي ئةوة دةكات بطةرِيَينةوة سةر ئةو كؤمةلَطة ثيشةيية نامةركةزييةي كة كاري لةسةر وةرشة بضوكةكان رِادةوةستص و لةويَدا بةكاركردن ناخي مرؤظ بالاَدةبص و ئةمةش ئةو كؤمةلَطةيةية كة ثيَيدةوتريَت (دةولَةتي ثؤست ثيشةسازي) بةلاَم ضةندسالَيَك ثاش ئةوة (ثنتي) كةوتة بةر رةخنةي ئةوةي كة تيَرِوانينيَكي ثاشةكشةكاري ناواقعي بؤ كؤمةلَطةي ثؤست ثيشةسازيي نوص ثيَشكةش دةكات. كةضي سةرباري ئةوةش زؤري ئةو تيؤرةنويَيانةي كة ثةيوةندييان بة كؤمةلَطةي ثؤست ثيشةسازييةوة هةية، هيَشتا مؤركي تيَرِوانينةكاني (ثنتي) يان سةبارةت بة رِيَكخستني ئاميَرةكان و كؤنترؤلَكردنيان ثيَوةية. دابةشكردني كار لةنيَوان مرؤظ وئاميَرةكاندا كؤمةلَة مةسةلةيةكي بنةرِةتيي ناو مةزهةبي ثيشةسازي و ثؤست ثيشةسازين. باسي سيفةتةكاني كؤمةلَطةي ثؤست ثيشةسازي لةنوسةريَكةوة بؤنوسةريَكي تر و بةثيَي ديدطا و هةلَويَستي هةريةكةيان لةسةر سروشتي كار و بةرهةم دةطؤرِص. ئةوةتا (ثنتي) ئيدانةي ئةو كؤمةلَطا خؤشنوديية دةكات كة ئاميَرةكان دروستي دةكةن. بةلاَم (ديَظيد ريزمان) دةلاَ ئةم كؤمةلَطة خؤشنودة و كؤمةلَطة ثؤست ثيشةسازييةكان وةك يةكن، بريجينسكي لةسالَي (1970) دا ناوي (كؤمةلَطةي تةكنؤكرات) ي لة باسكردني ئةو كؤمةلَطايانةدا بةكارهيَناوة كة لةسالاَني ثاش جةنطي جيهانيي دووةمةوة تةكنةلؤذياو ئةليكترؤنيان تيَكةوتوة. (دانيالَ بل) رةخنةي ئةوةي لةم ضةمكة طرتوة كة ثنتي طؤرِانةكان لة ئةثستمؤلؤذياي تيؤرييةوة دةطؤرِيَتةوة و وةريدةضةرخيَنص بةرةو ثيادةكردنة ثراتيكييةكاني تةكنةلؤذيا، كة مؤركي حةتميةتيَكي تةكنةلؤذييانةي ثيَوةية، ضونكة (دانيالَ بل) ثيَيواية كة ثرةنسيثي تةوةرةيي لةكؤمةلَطةي ثؤست ثيشةسازيدا ئةثستمؤلؤذياي زانستي تيؤريية، نةك تةكنةلؤذيا، بؤية بةلاي ئةوةوة زؤربووني دابةشكردني زةينييانةي كار بةديدي ئةو يةكيَكة لة خةسلَةتةكاني كؤمةلَطةي ثؤست ثيشةسازي. (بل) لة كتيَبةكةي (ضوونة ناو كؤمةلَطةي ثؤست ثيشةسازي) لة سالَي (1973) يدا جةختي لةسةر ئةم ضةمكة كردووة و تيَيدا طؤرِانةكاني ناو بونيادي كؤمةلاَيةتي و رِيَطاكاني وةرضةرخاني ئابووري و سةرلةنوص سازدانةوةي سيستمي بةدةستةوةطرتني ثيشةكان لةضيَوةي ثةيوةنديية نويَيةكاني نيَوان زانست و تةكنةلؤذيادا رووندةكاتةوة. (بل) لةضةند تويَذينةوةيةكي تريدا لةسالَي (1976) طرنطيي بة فراوانبووني نؤكةندي نيَوان ئابوري و سياسةت و هونةر داوة و ثيَيوابووة كة كةلتوري ثؤست مؤديَرن وةك دريَذبوونةوةي كةلتوري نةرجسيي مؤديَرن و فراوان بووني نؤكةندي نيَوان كؤمةلَطة و بةهاكان واية. كاتيَكيش كة هةستيكردووة ضةمكةكةي لةسةر كؤمةلَطةي ثؤست ثيشةسازي طشتطيرييةكي فراواني تيَداية، هات ضةمكةكةيي ثةرتكردةوة بؤ ئةم ثيَكهيَنةرة بنضينةييانةي خوارةوة:- 1-كةرتي ئابوري: وةرضةرخان لةبةرهةمهيَناني كالاَوة بؤ كؤمةلَطةي راذةطوزاري (خدمات) . 2-دابةشكردني ثيشةيي: زالَبووني ضينةثيشةييةكان و ضيني تةكنيككاران. 3-ثرةنسيثي تةوةرةيي: شارةزايي تيؤري، وةك سةرضاوةيةك بؤ داهيَنان و دارِشتني سياسةتةكان لة كؤمةلَطةدا شويَنيَكة سةرةكي داطيردةكات. 4- ئاراستةي ئايندةيي: جلَةوكردني تةكنةلؤذي و هةلَسةنطاندني تةكنةلؤذي. 5- درروستكردني برِيار: داهيَناني تةكنةلؤذيايةكي زةينيي نوص. لةسالَي (1973) دا (بل) لةسةر ئةو هةرةسةطشتيةي نوسيوة كة كةلتور و كةسيَتي و بونياد و ئابوري تيَيدا بةهؤي بووني يةك نةسكيبةهاوة تيَكةلَدةبن، ئةم شتة لة كؤمةلَطةي بؤرذوازيي سةدةي نؤزدةشدا هةبووة. بةلَكو ناكؤكييةك لةوةدا هةية كة هةموو ئةم شتانةي خودي سةرمايةداري تيَكيشكاندن بةرهةمهيَناني قةببة و بةكارهيَناني قةببة لةسايةي سةرمايةداريدا زؤر هاني دةركةوتني ئةو ذيانةيان دا كة لةسةر ثرةنسيثي ضيَذ رِادةوةستص و ئةمةش | ||